AI bilan xavfsiz ishlashning to‘rt qoidasi: 1) chatbotga shaxsiy va maxfiy ma’lumot yozmang; 2) muhim javobni rasmiy manbada tekshiring; 3) o‘qish va ishda AI’dan halol foydalaning va buni yashirmang; 4) xizmatning yosh talabini va maxfiylik sozlamalarini rasmiy sahifasidan tekshiring. Qolgani shu to‘rttasining tafsiloti.
Chatbotga yozgan matningiz kompaniya serverida saqlanadi. Sozlamaga qarab, u modelni yaxshilash uchun ishlatilishi va xodimlar tomonidan ko‘rib chiqilishi mumkin. Masalan, Google Gemini yordam sahifasida ochiq yozilgan: ko‘rib chiquvchi ko‘rishini istamagan maxfiy ma’lumotni kiritmang.
1-qoida: nimani hech qachon yozmaslik kerak
| Yozmang | Nega | O‘rniga |
|---|---|---|
| Pasport raqami, JSHSHIR, ID-karta rasmi | Shaxsingizni o‘g‘irlashda ishlatilishi mumkin | [pasport raqami] deb yozing |
| Bank karta raqami, CVV, SMS kod | To‘g‘ridan-to‘g‘ri pul yo‘qotish xavfi | Hech qanday alternativa kerak emas — yozmang |
| Parollar va kirish kodlari | Akkauntingizga kirish imkonini beradi | Parol yaratish qoidasini so‘rang, parolning o‘zini emas |
| Uy manzili, bolalaringiz maktabi | Jismoniy xavfsizlik | “Toshkentdagi bir tuman” deb umumlashtiring |
| Boshqa odamning tibbiy yoki shaxsiy hujjati | Uning roziligi yo‘q | Ism va sanalarni olib tashlang |
| Ish joyingizning maxfiy hujjati, mijozlar ro‘yxati | Kompaniya qoidasini buzasiz | Rahbariyat ruxsat bergan korporativ AI vositasini ishlating |
Anonimlashtirish misoli. Rezyume tekshirtirmoqchisiz. “Aliyev Jasur, +998 90 …, Chilonzor 5-kvartal” o‘rniga “[Ism Familiya], [telefon], [manzil]” deb yozing. AI’ga rezyumening tuzilmasi va matni kerak, telefoningiz emas.
Sozlamalar: suhbatlaringiz qayerga ketadi
Uchta mashhur yordamchida suhbatlar model o‘qitishda ishlatilishini boshqarish mumkin. Sozlama nomlari o‘zgarib turadi, shuning uchun havolalardagi rasmiy sahifani tekshiring (2026-10-01 holati):
- ChatGPT: Settings → Data controls bo‘limida model yaxshilashga ruxsatni o‘chirish; vaqtinchalik suhbat (Temporary Chat) tarixda saqlanmaydi va model o‘qitishda ishlatilmaydi.
- Gemini: Keep Activity (Gemini Apps faoliyati) sozlamasi. U o‘chiq bo‘lsa, keyingi suhbatlar modelni yaxshilashga ishlatilmaydi (fikr-mulohaza yuborsangiz, bundan mustasno).
- Claude: maxfiylik sozlamalarida suhbatlaringizni Claude’ni yaxshilash uchun ishlatishga ruxsat berish yoki bermaslik tanlovi bor.
Sozlamani o‘chirish ham yuqoridagi jadvaldagi ma’lumotlarni yozishga ruxsat bermaydi. Eng xavfsiz ma’lumot — umuman yozilmagan ma’lumot.
Soxta ilova va “AI” firibgarligi
- Soxta ilova va botlar. Telegramda “ChatGPT Premium bepul” degan botlar telefon raqami, SMS kod yoki to‘lov so‘rashi mumkin. Rasmiy ilovani faqat App Store yoki Google Play’dan, nashriyotchi nomini (OpenAI, Google, Anthropic) tekshirib yuklang.
- Soxta ovoz. AI tanish odamning ovozini taqlid qila oladi. “Ukangman, shoshilinch pul kerak” degan qo‘ng‘iroq bo‘lsa, telefonni qo‘ying va o‘zingiz uning ma’lum raqamiga qayta qo‘ng‘iroq qiling. Oilada faqat o‘zingiz biladigan “maxfiy so‘z” kelishib oling.
- Soxta rasm va video. Shov-shuvli video ko‘rsangiz, rasmiy yangilik manbasida bormi, tekshiring.
2-qoida: javobni tekshirish
AI ishonch bilan xato qiladi: yo‘q kitobni, eskirgan narxni, o‘ylab topilgan qoidani yozib beradi. Tekshirish tartibi:
- Fakt, raqam, sana — tashkilotning rasmiy saytida (masalan, imtihon haqida — imtihon tashkilotchisining saytida).
- Havola — o‘zingiz ochib ko‘ring; havola yo‘q sahifaga olib borishi mumkin.
- Tibbiy, huquqiy, moliyaviy savol — AI javobi faqat savol tayyorlash uchun; qarorni shifokor, yurist yoki bank bilan qiling.
- Muhim savol — yangi suhbatda qayta bering yoki boshqa AI’dan so‘rang. Javoblar farq qilsa, rasmiy manbaga qayting.
Xato turlari va misollar: AI xatolari va gallyutsinatsiya.
3-qoida: akademik halollik va ishdagi halollik
- O‘qituvchi yoki ish beruvchi qoidasini bilib oling: AI qaysi vazifada mumkin, qaysisida yo‘q.
- AI yozgan matnni o‘zingizniki deb topshirmang. Qo‘llagan bo‘lsangiz, qanday qo‘llaganingizni qisqa yozing.
- AI keltirgan manbani asl joyida topmaguningizcha ishlatmang.
- Imtihon va testda AI ishlatmang.
Maktab va OTM misollari va “yashil-sariq-qizil” jadvali: sun’iy intellekt ta’limda.
4-qoida: yosh chegaralari
Har bir xizmat o‘z foydalanish shartlarida yosh talabini belgilaydi. 2026-10-01 da rasmiy sahifalarda ko‘rganimiz:
| Xizmat | Rasmiy shartlarda |
|---|---|
| ChatGPT (OpenAI) | Kamida 13 yosh (yoki mamlakatdagi rozilik yoshi); 18 yoshgacha — ota-ona yoki vasiy ruxsati bilan |
| Gemini (Google, shaxsiy hisob) | Kamida 13 yosh (yoki mamlakatdagi belgilangan yosh); 13 yoshgacha bolalar uchun Family Link orqali ota-ona boshqaruvi |
| Claude (Anthropic) | Kamida 18 yosh (yoki mamlakatdagi rozilik yoshi, qaysi biri katta bo‘lsa) |
| Microsoft Copilot (shaxsiy hisob) | Minimal yosh mamlakatga qarab farq qiladi; ro‘yxatda bo‘lmagan mamlakatlar uchun 13 yosh |
Shartlar o‘zgaradi — farzandingiz akkaunt ochishidan oldin xizmatning rasmiy shartlarini qayta o‘qing. UNESCO ham sinfda AI vositalaridan foydalanish uchun 13 yosh chegarasini tavsiya qiladi.
Bolalar uchun oilaviy qoidalar (qisqacha): AI’dan birga, umumiy xonada foydalaning; bola ismini, maktabini, rasmini yozmasin; g‘alati yoki qo‘rqitadigan javobni darhol ota-onaga ko‘rsatsin. Batafsil: bolalar AI bilan ingliz tili o‘rgansa.
Mashq: bu so‘rov xavfsizmi?
Har biri uchun “xavfsiz” yoki “xavfli” deng. Xavfli bo‘lsa, xavfsiz variantini yozing.
- 1. “Mana pasportimning rasmi, undagi ma’lumotlarni vizaga ariza shakliga ko‘chirib ber.”
- 2. “Present Perfect qoidasini 5 ta misol bilan tushuntir.”
- 3. “Humo kartam raqami 9860…, SMS kod keldi, uni qayerga kiritay?”
- 4. “Hamkasbim Dilshodning tahlil natijalari ilova qilingan, u qanday kasal?”
- 5. “Mening rezyumem: [Ism], [telefon], 3 yil buxgalter, 1C, Excel. Uni yaxshila.”
- 6. “Kompaniyamizning mijozlar bazasini (Excel fayl) tahlil qilib ber.”
- 7. “Kuchli parol yaratish uchun qanday qoidalar bor?”
- 8. “12 yoshli o‘g‘lim uchun Instagram akkaunt ochib ber, uning ismi va maktabi: …”
Javoblar
- 1. Xavfli. Pasport rasmini yubormang. Xavfsiz: “Vizaga ariza shaklida qaysi maydonlar bo‘ladi va ularni qanday to‘ldirish kerak?” — maydonlarni o‘zingiz to‘ldirasiz.
- 2. Xavfsiz.
- 3. Xavfli. SMS kodni hech kimga — AI’ga ham — bermang. Kodni so‘ragan odam yoki sayt firibgar bo‘lishi mumkin; bankingizga rasmiy raqam orqali qo‘ng‘iroq qiling.
- 4. Xavfli. Boshqa odamning tibbiy ma’lumoti va AI tashxis qo‘ya olmaydi. Dilshod shifokorga murojaat qilishi kerak.
- 5. Xavfsiz: shaxsiy ma’lumotlar olib tashlangan.
- 6. Xavfli. Mijozlar ma’lumoti kompaniyaniki. Faqat rahbariyat ruxsat bergan vosita bilan va qoidaga ko‘ra ishlang.
- 7. Xavfsiz: parolning o‘zini emas, qoidani so‘rayapsiz.
- 8. Xavfli. Bola ma’lumotini yozmang; ijtimoiy tarmoq yosh chegarasini ham tekshiring.
Amaliy topshiriq: bir haftalik “xavfsizlik tekshiruvi”
Bugun ishlatadigan AI yordamchingizni oching va uch narsani qiling: maxfiylik sozlamasini toping va o‘zingizga mosini tanlang; oxirgi 10 ta suhbatda shaxsiy ma’lumot bormi, qarab chiqing va keraksizini o‘chiring; oilangiz bilan “maxfiy so‘z” kelishib oling.
Namuna natija: “Sozlamada model yaxshilashga ruxsatni o‘chirdim. Ikkita suhbatda telefon raqamim bor edi — o‘chirdim. Oilaviy so‘z: anor.”
BandMate’da xavfsiz mashq qilish
BandMate ilovasida Bandi bilan ingliz tilida gapirasiz: kundalik mavzular, darslar, IELTS Speaking mashqi. Bu yerda ham qoida bir xil — suhbatda pasport, karta yoki boshqa odamning shaxsiy ma’lumotini aytmang; mashq uchun o‘ylab topilgan ism va manzil yetarli. Bandi AI, uning izohlarini ham tekshirib turing.
Manbalar
- Google: Gemini Apps Privacy Hub
- Google: Gemini veb-ilovasidan foydalanish talablari (yosh)
- OpenAI: suhbat ma’lumotlari va model o‘qitish
- OpenAI: Terms of Use
- Anthropic: Consumer Terms of Service
- Claude Help Center: suhbatlaringizni kim ko‘ra oladi
- Microsoft: Copilot yosh chegaralari va ota-ona nazorati
- UNESCO: maktablarda generativ AI (13 yosh tavsiyasi)
