Sun’iy intellekt ta’limda: maktab, OTM va UNESCO tavsiyalari

Sun’iy intellekt ta’limni uch joyda o‘zgartiryapti: mashq (o‘quvchi darhol fikr oladi), o‘qituvchi ishi (reja va material tayyorlash tezlashadi) va baholash (uyga vazifa endi bilimni aniq ko‘rsatmaydi). UNESCO 2023-yilgi qo‘llanmasida hukumatlarga ma’lumotlar maxfiyligini himoya qilishni, sinfda AI vositalaridan foydalanish uchun 13 yosh chegarasini belgilashni va o‘qituvchilarni o‘qitishni tavsiya qilgan. Qadrli bo‘lib qoladigan ko‘nikmalar: tanqidiy fikrlash, ma’lumotni tekshirish, o‘z fikrini yozish va gapirish — va AI bilan ishlashning asosiy tili bo‘lgan ingliz tili.

Bu sahifa katta rasmni beradi. O‘qituvchilar uchun amaliy promtlar alohida: o‘qituvchilar uchun sun’iy intellekt.

Maktabda nima o‘zgaryapti

Uyga vazifa. Insho yoki referatni chatbot bir daqiqada yozadi. Shuning uchun ko‘p o‘qituvchi sinfda yoziladigan ish, og‘zaki himoya va qoralama bosqichlarini ko‘rsatishni so‘ray boshladi.
Shaxsiy mashq. O‘quvchi tushunmagan mavzuni AI’dan boshqa misol bilan qayta so‘rashi, o‘z darajasidagi matn olishi mumkin.
Til o‘rganish. Gapirish sherigi yo‘q o‘quvchi AI bilan ovozli suhbat qila oladi. Lekin AI xato ham qiladi; o‘quvchi uni ajratishni o‘rganishi kerak.
Tengsizlik xavfi. Internet va smartfoni yaxshi bo‘lgan o‘quvchi oldinga ketadi. Maktab kompyuter xonasi va aniq qoidalar bu farqni kamaytiradi.

OTMda nima o‘zgaryapti

Ilmiy yozuv. AI manba to‘qib chiqarishi mumkin: mavjud bo‘lmagan maqola, noto‘g‘ri sahifa raqami. Talaba har bir iqtibosni asl manbada topishi shart.
Dasturlash va muhandislik. AI kod yozishni tezlashtiradi, lekin kodni tushunmagan talaba xatoni ham topolmaydi.
Til to‘sig‘i pasayyapti, lekin yo‘qolmayapti. Inglizcha maqolani AI qisqacha tushuntirib beradi, ammo tafsilotni, uslubni va manbani tekshirish uchun matnni o‘zingiz o‘qiy olishingiz kerak.
Akademik halollik qoidalari. Har bir OTM va hatto har bir fan o‘z qoidasini belgilaydi. Kursni boshlashda o‘qituvchidan yozma qoidani so‘rang.

UNESCO nima tavsiya qiladi

UNESCO 2023-yil 7-sentabrda “Guidance for generative AI in education and research” (ta’lim va tadqiqotda generativ AI bo‘yicha qo‘llanma) nashr qildi. Asosiy g‘oyalar:

AI’ni inson markazida (human-centred) va yoshga mos ravishda joriy qilish.
Hukumatlar uchun yetti qadam, jumladan ma’lumotlarni himoya qilish va maxfiylik standartlarini qabul qilish.
Sinfda AI vositalaridan foydalanish uchun 13 yosh chegarasi.
O‘qituvchilarni shu mavzuda maxsus o‘qitish.

2024-yil avgustda UNESCO ikkita AI kompetensiya doirasini (competency framework) e’lon qildi:

Hujjat	Kompetensiyalar	Yo‘nalishlar	Bosqichlar
O‘quvchilar uchun	12 ta	Inson markazli fikrlash; AI etikasi; AI usullari va qo‘llanilishi; AI tizimini loyihalash	Understand (tushunish), Apply (qo‘llash), Create (yaratish)
O‘qituvchilar uchun	15 ta	Inson markazli fikrlash; AI etikasi; AI asoslari va qo‘llanilishi; AI pedagogikasi; kasbiy o‘sish uchun AI	Acquire (egallash), Deepen (chuqurlashtirish), Create (yaratish)

E’tibor bering: o‘quvchilar doirasida birinchi yo‘nalish texnik bilim emas, balki inson markazli fikrlash va etika. Ya’ni “qaysi tugmani bosish”dan oldin “qachon AI ishlatish to‘g‘ri va kim javobgar” degan savol turadi.

O‘zbekistonda: “Besh million sun’iy intellekt yetakchilari”

2025-yil 28-noyabrda Toshkentdagi xalqaro sun’iy intellekt forumida BAA bilan hamkorlikda “Besh million sun’iy intellekt yetakchilari” loyihasi boshlandi. Rasmiy xabarga ko‘ra, 2030-yilgacha 4,75 million o‘quvchi va talaba, 150 ming o‘qituvchi va 100 ming davlat xizmatchisini o‘qitish rejalashtirilgan. Loyiha “Bir million o‘zbek dasturchisi” tashabbusining davomi sifatida taqdim etilgan; onlayn kurslar aileaders.uz platformasida. Kurslar va shartlar o‘zgarib turadi, shuning uchun platformaning o‘zida tekshiring.

Qaysi ko‘nikmalar qadrli bo‘lib qoladi

Ko‘nikma	Nega AI davrida muhim	Qanday mashq qilish mumkin
Tanqidiy fikrlash	AI ishonchli ohangda xato qiladi	Har AI javobida bitta faktni asl manbada tekshirish
Savol bera olish	Natija savol sifatiga bog‘liq	Bir savolni uch xil aniqlikda yozib, javoblarni solishtirish
O‘z fikrini yozish	Tayyor matn ko‘p, shaxsiy fikr kam	Avval o‘zingiz yozing, keyin AI’dan fikr so‘rang
Og‘zaki nutq	Intervyu, himoya, jamoa ishi jonli bo‘ladi	Mavzuni 2 daqiqa ovoz chiqarib tushuntirish
Hamkorlik	Loyihalar jamoada qilinadi	Guruh ishida AI qayerda ishlatilganini birga yozish
Ingliz tili	Kurslar, hujjatlar, vositalar inglizcha	Kuniga bitta inglizcha AI maqolasini o‘qish

Ingliz tili — AI bilan ishlash tili

AI vositalari o‘zbek tilini tushunadi, lekin eng yangi funksiyalar, yordam sahifalari, bepul kurslar va ilmiy maqolalar birinchi bo‘lib inglizcha chiqadi. UNESCO’ning yuqoridagi hujjatlari ham asosan ingliz va boshqa BMT tillarida. Amaliy chegara: inglizcha yo‘riqnomani va kurs matnini tarjimonsiz tushunish uchun kamida B1 o‘qish kerak. Bu yo‘lni bosqichma-bosqich ko‘rish uchun: sun’iy intellektni o‘rganish yo‘l xaritasi. Kerakli atamalar: sun’iy intellekt atamalari inglizcha.

O‘quvchi uchun halol foydalanish: yashil, sariq, qizil

Rang	Misollar
Yashil (odatda mumkin)	Tushunmagan mavzuni qayta tushuntirishni so‘rash; o‘z matningizdagi grammatik xatolarni ko‘rsattirish; test savollari bilan o‘zini tekshirish
Sariq (o‘qituvchidan so‘rang)	Insho rejasini AI bilan tuzish; tarjima qilish; taqdimot uchun rasm yaratish
Qizil (halol emas)	Uyga vazifani to‘liq AI’ga yozdirib, o‘ziniki deb topshirish; imtihonda AI ishlatish; AI to‘qigan manbani tekshirmasdan keltirish

Umumiy qoida: AI’dan qanday foydalanganingizni o‘qituvchiga bir gap bilan ayta olsangiz va u rozi bo‘lsa, siz halol yo‘ldasiz. AI o‘qituvchini almashtira oladimi degan savolga batafsil javob: AI o‘qituvchini almashtiradimi.

Mashq: halolmi yoki yo‘qmi?

Har bir vaziyat uchun “yashil”, “sariq” yoki “qizil” deb javob bering.

1. Aziz fizika masalasini o‘zi yechdi, keyin AI’dan javobini tekshirishni so‘radi.
2. Malika ingliz tili inshosini to‘liq ChatGPT’ga yozdirib, bir-ikki so‘zini o‘zgartirib topshirdi.
3. Sardor kurs ishi uchun AI tavsiya qilgan beshta maqolani tekshirmasdan adabiyotlar ro‘yxatiga qo‘shdi.
4. Nilufar biologiya mavzusini tushunmadi va AI’dan 10 yoshli bolaga tushuntirgandek izohlashni so‘radi.
5. Javohir taqdimotiga AI yaratgan rasmlarni qo‘ymoqchi, lekin o‘qituvchi qoidasini bilmaydi.
6. Kamola onlayn testda javoblarni AI’dan so‘radi.
7. Bekzod o‘z inshosidagi artikl xatolarini AI’ga ko‘rsattirdi va tuzatishlarni o‘zi kiritdi.
8. Dildora referat rejasini AI bilan tuzdi, lekin matnni o‘zi yozdi.

Javoblar

1. Yashil: avval o‘zi ishladi, AI faqat tekshiruvchi.
2. Qizil: boshqa “muallif” ishini o‘ziniki deb topshirish.
3. Qizil: AI manbani to‘qishi mumkin; har bir maqolani asl manbada topish shart.
4. Yashil: tushunish uchun yordam.
5. Sariq: rasm ishlatishdan oldin o‘qituvchidan so‘rash va AI yaratganini ko‘rsatish kerak.
6. Qizil: test bilimingizni tekshirish uchun.
7. Yashil: matn o‘ziniki, tuzatishni o‘zi qildi.
8. Sariq: ko‘p o‘qituvchi ruxsat beradi, lekin oldindan so‘rang va reja AI bilan tuzilganini ayting.

Amaliy topshiriq: AI’dan foydalanish bayonoti

Keyingi uyga vazifangiz oxiriga AI’dan qanday foydalanganingiz haqida ikki gap yozing — o‘zbekcha yoki inglizcha.

Namuna javob:

I wrote this essay myself. I used an AI assistant to check my grammar and changed three sentences after reading its comments.

AI davrida gapirish ko‘nikmasini BandMate’da mashq qilish

Yozma ishni AI yozib berishi mumkin, lekin og‘zaki javob, intervyu va himoyada siz o‘zingiz gapirasiz. BandMate ilovasida Bandi bilan ingliz tilida ovozli suhbat qilish, darslar o‘tish va IELTS Speaking mock testini sinab ko‘rish mumkin. Bandi ham AI: uning fikri yordamchi, rasmiy baho emas.

Manbalar

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling