Ingliz tili o‘qituvchisi uchun AI’ning eng foydali ishi — tayyorgarlik: dars rejasining qoralamasi, turli darajadagi matn, mashq va javob kaliti, rubrika, fikr-mulohaza qoralamasi. Uchta qoida bor: AI materialini darsga olib kirishdan oldin o‘zingiz tekshirasiz; o‘quvchilarning ismi, bahosi va shaxsiy ma’lumotini yozmaysiz; sinfda AI qachon mumkin, qachon mumkin emasligini oldindan aniq aytasiz. Quyida 10 ta tayyor promt va tekshirish ro‘yxati.
Ta’limdagi umumiy o‘zgarishlar va UNESCO tavsiyalari: sun’iy intellekt ta’limda.
AI qayerda yordam beradi, qayerda ehtiyot bo‘lish kerak
| Vazifa | AI foydasi | Xavf |
|---|---|---|
| Dars rejasi | 5 daqiqada qoralama | Sinfingizni bilmaydi; vaqt taqsimoti real emas |
| Matn moslashtirish | Bitta matnni uch darajaga | Faktlar o‘zgarib ketishi mumkin |
| Mashq va test | Ko‘p variant tez | Noto‘g‘ri kalit, ikki javobli savol |
| Rubrika | Tuzilma beradi | Rasmiy imtihon mezoni emas |
| Fikr-mulohaza | Qoralama tezlashadi | Maqtovga moyil, xatoni o‘tkazib yuboradi |
| Baho qo‘yish | — | Yakuniy bahoni faqat o‘qituvchi qo‘yadi |
10 ta tayyor promt
Kvadrat qavsdagi joylarni to‘ldiring. Promtlar inglizcha, chunki material ham inglizcha bo‘ladi.
1. Dars rejasi (45 daqiqa)
Create a 45-minute lesson plan for [number] students aged [age], level [A2/B1]. Topic: [topic]. Aim: by the end, students can [can-do statement]. Stages with timings: warm-up, input, controlled practice, freer speaking practice, wrap-up. Our classroom has a board, no projector.
“No projector” kabi real sharoitni yozing — aks holda AI video va interaktiv doska taklif qiladi.
2. Bitta matn — uch daraja
Rewrite this text at three levels: A2 (about 120 words), B1 (about 180 words), B2 (about 250 words). Keep the same facts. Bold five key words in each version. Text: [text].
Differensiatsiya uchun: bir sinfda turli darajadagi o‘quvchilar bir mavzuda ishlaydi.
3. Bo‘sh joyni to‘ldirish va kalit
Write 10 gap-fill sentences to practise [grammar point] at [level]. Each gap must have only one correct answer. Put the answer key at the end, separately. Use names and places from Uzbekistan.
“Only one correct answer” — eng muhim qism (pastdagi ishlangan misolga qarang).
4. Juftlikda gapirish kartochkalari
Make 8 role cards for pair speaking practice on [topic] at [level]. Card A and Card B for each situation, with different information so students must ask questions. Maximum 30 words per card.
5. Qoida tushuntirishi, o‘zbek tiliga qiyoslab
Explain [grammar point] for Uzbek-speaking learners at [level]. Compare with Uzbek where it helps, list the three most common mistakes Uzbek learners make, and give a wrong → right example for each.
Qiyosni o‘zingiz tekshiring: AI o‘zbek grammatikasida ham adashadi.
6. Rubrika
Create a simple 4-level rubric for a [level] [writing/speaking] task: [task]. Criteria: task completion, organisation, vocabulary, grammar. Write each level description in student-friendly English, maximum 15 words per cell.
Bu sinf rubrikasi. IELTS yoki milliy sertifikat mezonlarini faqat rasmiy hujjatdan oling.
7. Insho uchun fikr qoralamasi
Here is an anonymised student text at [level]. Give feedback in this order: two specific strengths, the three most important problems (with the student’s sentence and a corrected version), one next step. Do not rewrite the whole text. Text: [text without name].
Ism, sinf, maktab nomini olib tashlang. Fikrni o‘quvchiga berishdan oldin o‘qib, o‘zingizniki qiling.
8. So‘z to‘plami va kollokatsiyalar
Give me 12 words for the topic [topic] at [level]. For each: part of speech, two common collocations, one example sentence, and the Uzbek translation. Then write a 10-question quiz using these words.
9. Listening uchun matn
Write a 2-minute dialogue (about 250 words) between two people on [topic] at [level], for the teacher to read aloud. Include three numbers or times. Then write 6 questions: 3 multiple-choice and 3 short-answer. Answer key at the end.
Matnni o‘zingiz yoki hamkasbingiz bilan ovoz chiqarib o‘qiysiz — tirik ovoz, AI ovozidan ko‘ra sinfga yaqinroq.
10. Ota-onalarga xat va uy vazifasi yo‘riqnomasi
Write short homework instructions in simple English for [level] students, and a separate two-sentence message in Uzbek for parents explaining what the homework is and how long it takes. Task: [task].
O‘zbekcha qismni tahrir qiling: AI o‘zbekchasi ba’zan sun’iy chiqadi.
O‘quvchilaringizga beradigan tayyor promtlar darajalar bo‘yicha: ingliz tili uchun promtlar.
Ishlangan misol: 3-promt natijasini tekshirish
O‘qituvchi Present Perfect va Past Simple farqi uchun 3-promtni ishlatdi (B1). AI bergan 10 gapdan to‘rttasi (namuna):
- 1. Aziz ____ (visit) Bukhara three times.
- 2. We ____ (move) to Chilanzar in 2021.
- 3. Have you ever ____ (try) Samarkand plov?
- 4. I ____ (see) this film at the cinema.
AI kaliti: has visited, moved, tried, saw.
Tekshiruv natijasi:
- 1 va 2 yaxshi: three times va in 2021 javobni aniq belgilaydi.
- 3 yaxshi: Have you ever savoli Present Perfect’ni talab qiladi, kalitdagi tried — uchinchi shakl.
- 4 — ikki javobli: I saw this film (qachondir, tugagan voqea) ham, I have seen this film (tajriba) ham to‘g‘ri. Kalitda faqat saw turibdi — o‘quvchi have seen yozsa, nohaq xato deb belgilanadi. Tuzatish: vaqt belgisi qo‘shing — last Saturday (Past Simple) yoki already (Present Perfect).
Bitta xato gap kichik narsa, lekin sinfdagi 30 o‘quvchi uchun 30 ta nohaq baho degani. AI xatolarining boshqa turlari: AI xatolari va gallyutsinatsiya.
Darsga olib kirishdan oldin: tekshirish ro‘yxati
- Kalitdagi har bir javobni o‘zingiz yeching.
- Ikki javobli yoki javobsiz savol yo‘qmi?
- Faktlar (sana, raqam, joy nomi) to‘g‘rimi?
- So‘zlar darajaga mosmi (B1 matnida C1 so‘zlar yo‘qmi)?
- Mazmun sinfingiz uchun mosmi: madaniy jihatdan, yoshga ko‘ra?
- Vaqt real: 10 daqiqalik mashq sinfda haqiqatan 10 daqiqada tugaydimi?
Akademik halollik: sinf uchun qoidalar
O‘quvchilar uchun:
- Qoidani yozma bering. Qaysi vazifada AI mumkin (masalan, grammatikani tekshirish), qaysisida so‘rash kerak (reja tuzish), qaysisida mumkin emas (sinf yozma ishi, test).
- Foydalanish bayonoti. Uyga vazifa oxirida o‘quvchi AI’dan qanday foydalanganini bir-ikki gap bilan yozadi. Masalan: I used AI to check articles and changed two sentences.
- Jarayonni ko‘ring, faqat natijani emas. Reja, qoralama, yakuniy variant — uch bosqichni topshirtiring. Qisqa og‘zaki suhbat (“Nega shu so‘zni tanlading?”) ko‘p narsani ko‘rsatadi.
- Faqat detektorga tayanmang. AI matnini aniqlovchi vositalar xato qilishi mumkin. O‘quvchini faqat detektor natijasi bilan ayblamang; suhbat va qoralamalarga qarang.
O‘qituvchi uchun:
- AI yordamida tayyorlangan materialni o‘zingizniki deb emas, “AI yordamida tayyorlangan, o‘qituvchi tekshirgan” deb aytishdan uyalmang — o‘quvchilarga to‘g‘ri namuna bo‘ladi.
- O‘quvchi ismini, bahosini, rasmini, ota-onasi ma’lumotini umumiy AI xizmatiga yuklamang. Maktab yoki OTM qoidasi bo‘lsa, unga amal qiling.
- Yosh chegarasini hisobga oling: ko‘p xizmatlar 13 yoshdan, ba’zilari 18 yoshdan; UNESCO ham sinfda AI vositalaridan foydalanish uchun 13 yosh chegarasini tavsiya qiladi. Batafsil: AI bilan xavfsiz ishlash.
UNESCO’ning 2024-yilgi o‘qituvchilar uchun AI kompetensiya doirasida 15 ta kompetensiya beshta yo‘nalishga bo‘lingan, ular orasida “AI pedagogikasi” va “AI etikasi” bor. Ya’ni o‘qituvchidan faqat vositani ishlatish emas, uni dars maqsadiga moslash va xavfini tushuntirish ham kutiladi. AI o‘qituvchini almashtira oladimi degan savolga batafsil javob: AI o‘qituvchini almashtiradimi.
Mashq: AI tayyorlagan materialdagi muammoni toping
Har bir band AI yaratgan mashqdan olingan. Muammo nimada?
- 1. Gap-fill (A2): She ____ (go) to school every day. Kalit: goes. Kontekst sifatida yonida yesterday rasmi berilgan.
- 2. Multiple choice: I’m interested ____ music. a) in b) on c) at d) in
- 3. B1 matnida: The ubiquitous proliferation of smartphones has exacerbated…
- 4. Kalit: He has gone to London last week.
- 5. Speaking kartochkasi: A va B kartochkada bir xil ma’lumot yozilgan.
- 6. Fikr-mulohaza: “Excellent work! Your essay is perfect.” (Matnda 6 ta artikl xatosi bor.)
Javoblar
- 1. Rasm (yesterday) va kalit (goes) bir-biriga zid. Rasmni “every day” mazmunidagisiga almashtiring.
- 2. Ikki variant bir xil (in). Bittasini boshqa predlogga, masalan for ga almashtiring.
- 3. Leksika darajadan ancha yuqori (C1–C2). 2-promt bilan qayta soddalashtiring.
- 4. Kalit xato: last week bilan Past Simple — He went to London last week.
- 5. Axborot farqi (information gap) yo‘q — o‘quvchilar bir-biridan so‘rashga ehtiyoj sezmaydi. Kartochkalarga turli ma’lumot yozing.
- 6. Asossiz maqtov. 7-promtdagi tartibni talab qiling: aniq kuchli tomon, aniq xatolar, keyingi qadam.
Amaliy topshiriq
Ertangi darsingiz uchun 3-promt bilan 10 gap tayyorlang, yuqoridagi tekshirish ro‘yxati bilan ko‘rib chiqing va nechta gapni tuzatganingizni yozib qo‘ying.
Namuna natija: “10 gapdan 2 tasi ikki javobli chiqdi, bittasida kalit xato. Vaqt belgisi qo‘shib tuzatdim. Tayyorlash 7 daqiqa, tekshirish 8 daqiqa oldi.”
O‘quvchilar uyda gapirishni qayerda mashq qiladi
Sinfda har bir o‘quvchiga gapirish uchun vaqt kam. BandMate ilovasida o‘quvchilar uyda Bandi bilan ovozli suhbat qilishi, darslar o‘tishi va talaffuz bo‘yicha fikr olishi mumkin. Siz esa darsdagi mavzuni uyga vazifa sifatida berasiz: “Bandi bilan shu mavzuda 5 daqiqa gaplashing va eng foydali tuzatishni daftarga yozing.” Bandi ham AI, uning izohi o‘qituvchi bahosi o‘rnini bosmaydi.
Manbalar
- UNESCO: AI competency framework for teachers
- UNESCO: Guidance for generative AI in education and research
- UNESCO: maktablarda generativ AI (13 yosh tavsiyasi)



