Filler so‘zlar (umm, like, you know, actually) IELTS Speakingda taqiqlanmagan: ingliz tilida ona tilidek gapiradiganlar ham ularni ishlatadi. Muammo ular so‘z qidirishning belgisiga aylanganda va har gapda takrorlanganda boshlanadi. Maqsad fillerlarni nolga tushirish emas. So‘z qidirib to‘xtashni kamaytirish va keraksiz fillerni bir soniyalik jim pauza bilan almashtirish kerak.
Quyida imtihonchi aslida nimani eshitishi, filler turlari jadvali, o‘z fillerlaringizni sanash usuli, oldin/keyin transkript va vaqtli mashqlar bor.
Imtihonchi “umm”larni sanamaydi
Rasmiy Speaking band descriptorsda “umm” soni haqida gap yo‘q. U yerda ikki xil ikkilanish farqlanadi: fikr bilan bog‘liq (nima deyishni o‘ylash) va til bilan bog‘liq (so‘z yoki grammatikani qidirish). Qisqacha aytganda, band 7 da so‘z qidirib to‘xtash ba’zan uchrashi mumkin, band 8 da esa to‘xtashlar asosan fikr uchun bo‘ladi.
Demak, qiyin Part 3 savolidan oldingi Hmm, that's a difficult one tabiiy. I usually go to the... umm... the... how to say... the place for swimming esa til yetishmasligini ko‘rsatadi. Birinchisini yo‘qotish shart emas, ikkinchisi ustida ishlash kerak.
Filler turlari va ularning o‘rnini bosuvchilar
| Filler | Turi | Qachon muammo | Nima bilan almashtirish |
|---|---|---|---|
| umm, uh, eh | Tovush | Gap o‘rtasida, oddiy so‘zdan oldin | Bir soniyalik jim pauza |
| like | Bo‘sh so‘z | It was, like, very, like, big | Olib tashlash yoki aniq sifat: enormous |
| you know | Tinglovchiga murojaat | Imtihonchi bilmaydigan narsa haqida | Tushuntirish: it's a kind of… |
| actually, basically, literally | Kuchaytiruvchi | Ma’nosiz, har gapda | Actually ni faqat haqiqiy qarama-qarshilik uchun |
| I mean | Aniqlashtirish | Hech narsa aniqlashtirilmasa | O‘chirish yoki haqiqatan aniqroq qilib aytish |
| how to say | So‘z qidirish | Til yetishmasligining eng aniq belgisi | Tasvirlab o‘tish: the thing you use to… |
| nu, vot, kak by, tipa | Rus tilidan | Hayajonda beixtiyor chiqadi | Jim pauza |
| haligi, yani, anaqa | O‘zbek tilidan | Stress ostida chiqadi | Jim pauza yoki bitta well |
Oxirgi ikki qator O‘zbekistonda juda keng tarqalgan. Kundalik hayotda o‘zbek va rus tillarini aralashtirib gapiradiganlarda nu va vot inglizcha nutqqa ham o‘tib ketadi. Imtihonchi bu tovushlarni tushunmaydi va ular nutqni uzuq-uzuq qiladi. Bunday fillerni o‘zingiz eshitmaysiz — faqat yozuvda sezasiz.
O‘ylash uchun bir nechta halol ibora
Qiyin savolda o‘ylash uchun vaqt olish mumkin. Quyidagi iboralar tabiiy, lekin bitta javobda bittasidan ko‘p ishlatmang:
- That's an interesting question — I haven't really thought about it before, but…
- Let me think for a second.
- It's hard to say, but I'd guess…
- Well, I suppose it depends on…
Ularni har javob boshiga yodlangan “kirish” sifatida qo‘ysangiz, o‘zi filler bo‘lib qoladi. Part 1 dagi Do you like tea? kabi oddiy savolga That's an interesting question deyish g‘alati eshitiladi.
O‘z fillerlaringizni sanash: 10 daqiqalik test
- Bitta cue card savoliga 1 daqiqa tayyorlanib, 2 daqiqa gapiring va yozib oling.
- Birinchi 60 soniyani so‘zma-so‘z yozing. Har bir umm, like, you know, nu va takrorlangan so‘zni ham yozing.
- Fillerlarni ikki rangda belgilang: gap boshidagi (fikr uchun) va gap o‘rtasidagi (ko‘pincha so‘z qidirish).
- Ikkala sonni daftarga yozing. Bu sizning boshlang‘ich nuqtangiz.
Ikkinchi son — gap o‘rtasidagi fillerlar — asosiy ko‘rsatkich. Uni bir necha haftada kamaytirishni maqsad qiling. Rasmiy “ruxsat etilgan son” yo‘q, shuning uchun o‘zingizni boshqalar bilan emas, o‘tgan haftadagi yozuvingiz bilan solishtiring. Fillerlar ravonlikning faqat bir qismi; umumiy ravonlik ustida ishlash uchun 30 kunlik fluency rejasidan foydalaning.
Oldin va keyin: bitta javob
Savol (Part 1, mashq uchun): How do you usually spend your weekends?
Oldin (taxminan 50 so‘z, 13 ta filler):
Umm, well, on weekends I, like, usually, you know, I meet with my friends, and, umm, we go to, like, how to say, the cafe, and, nu, we just sit and, umm, talk, you know, about, like, everything, and basically it's, umm, very, very relaxing, actually.
Keyin:
I usually meet up with a couple of university friends on Saturday. There's a small café near Amir Temur Square where we can sit for hours without anyone rushing us. We mostly just talk about the week — it's the most relaxing part of my weekend.
Nima o‘zgardi:
- Birinchi gap tayyor. Fillerlarning ko‘pi gap boshida edi, chunki birinchi gap o‘ylanmagan. I usually… bilan boshlash qaror qabul qilish vaqtini qisqartiradi.
- “Like” aniq detal bilan almashdi. The cafe o‘rniga a small café near Amir Temur Square. Detal bo‘lsa, “to‘ldirish” kerak bo‘lmaydi.
- “Meet with” o‘rniga “meet up with”. So‘z qidirishni kamaytiradigan tayyor birikma.
- “Very, very” va “basically” o‘chdi. Ular ma’no qo‘shmayotgan edi.
- Ikki joyda qisqa jim pauza qoldi — nuqtalardan keyin. Bu tabiiy va tinglovchiga fikrni hazm qilishga vaqt beradi.
“Keyin” versiyasi deyarli bir xil uzunlikda, lekin undagi ma’no ikki baravar ko‘p.
To‘rt mashq: vaqt bilan
1. Jim pauza (5 daqiqa). Bitta mavzuda 60 soniya gapiring. Har safar “umm” aytmoqchi bo‘lganingizni sezsangiz, lablaringizni yuming va bir soniya jim turing. Uch marta takrorlang, har safar yozib oling. Boshida nutq sekin va g‘alati tuyuladi — bu normal. Tinglovchi uchun bir soniyalik jimlik “umm” dan ancha yoqimli.
2. Birinchi gap (5 daqiqa). O‘nta Part 1 savolini oling. Har biriga faqat birinchi gapni ayting, 5 soniya ichida: to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob va bitta sabab. Do you like your job? — Yes, mostly, because I get to work with people. Keyingi savolga o‘ting. Gap boshidagi fillerlar shu mashqdan eng tez kamayadi.
3. Birikmalar banki (10 daqiqa). Transkriptdagi har bir how to say va gap o‘rtasidagi umm dan keyin qaysi so‘z kelganini toping. Aynan o‘sha joyda sizga birikma yetishmagan. Har biriga tayyor variant yozing (public transport, a part-time job, get stuck in traffic) va har birini ikki shaxsiy gapda ovoz chiqarib ayting.
4. 10 foiz sekinroq (5 daqiqa). Oldingi yozuvdagi javobni biroz sekinroq takrorlang. Ko‘p o‘quvchilar imtihonda hayajondan tezlashadi, miya esa keyingi so‘zni tanlashga ulgurmaydi va bo‘shliqni “umm” to‘ldiradi. Sekinroq temp fillerlarni kamaytiradi. Hayajon bilan ishlash uchun imtihon oldidan qilinadigan nafas mashqlari ham bor.
Agar gapirish davomida o‘zingizni tuzatib qo‘ysangiz, bu filler emas. Qachon foydali va qachon ortiqcha ekanini self-correction sahifasida o‘qing.
Mashq: transkriptni tozalang
Savol: Do you prefer studying alone or with other people? (mashq uchun)
Umm, I prefer, like, studying alone, you know, because, umm, when I study with friends we, like, start talking about, nu, other things. Actually, like, sometimes with friends it's good, umm, for example before exams, because, you know, we can, how to say, check each other.
Uch vazifa:
- a) Nechta filler bor? (umm, like, you know, nu, actually, how to say ni sanang.)
- b) Qaysi filler so‘z qidirishni ko‘rsatadi?
- c) Javobni fillersiz qayta yozing va ovoz chiqarib o‘qing.
Javoblar:
- a) 11 ta: umm — 3, like — 3, you know — 2, nu — 1, actually — 1, how to say — 1.
- b) How to say (keyin check each other keladi — tabiiy birikma test each other) va about, nu, other things dagi nu. Bu joylarda o‘quvchi keyingi so‘zni topa olmagan. Actually esa bu yerda haqiqiy qarama-qarshilikni boshlagani uchun qolishi mumkin.
- c) Namuna: I prefer studying alone, mainly because when I study with friends we end up talking about other things. Actually, studying with friends can be useful before exams, because we can test each other.
11 tadan 9–11 tasini topgan bo‘lsangiz, o‘z yozuvingizda ham fillerlarni aniq eshitasiz. Bu — ularni kamaytirishning birinchi sharti.
BandMate bilan mashq
BandMate ilovasida Bandi bilan ovozli suhbat qilib, jim pauza va birinchi gap mashqlarini real savollarda sinab ko‘rishingiz mumkin. Ilovada IELTS Speaking mock testi va talaffuz bo‘yicha fikr ham bor. AI fikri rasmiy band emas; fillerlar sonini esa o‘z yozuvingizda o‘zingiz kuzatib borganingiz ma’qul.
