IELTS Speaking self-correction: xatoni qachon va qanday tuzatish

IELTS Speaking’da o‘z xatongizni tuzatish o‘z-o‘zidan ball tushirmaydi. Muammo tuzatishning soni va shaklida: ma’noni o‘zgartiradigan xatoni bir marta, qisqa tuzatib davom etish tabiiy nutqning bir qismi, har kichik xato uchun gapni qayta boshlash esa ravonlikni buzadi. Quyida qaysi xatoni tuzatish kerakligi, tayyor iboralar, oldin-keyin misollar va javob kaliti bilan mashqlar bor.

Band descriptors self-correction haqida nima deydi

IELTS’ning ochiq band descriptorsida self-correction Fluency and Coherence mezonida tilga olinadi. Umumiy mazmuni shunday (aniq so‘zlarni rasmiy hujjatdan o‘qing): yuqori bandlarda takror va o‘zini tuzatish kam uchraydi va nutq oqimini buzmaydi; 7-band atrofida ba’zi takror yoki tuzatishlar bo‘lishi mumkin; pastroq bandlarda esa takror, tuzatish va to‘xtashlar tufayli javob izchilligini yo‘qotadi.

Bundan ikki xulosa chiqadi:

• Tuzatish taqiqlanmagan. Hatto ona tilida so‘zlashuvchilar ham gapini tuzatadi.
• Baho tuzatishlar qanchalik tez-tez va qanday bo‘lishiga bog‘liq. Bitta aniq tuzatish nutqni buzmaydi, har gapdagi uch marta qayta boshlash buzadi.

Shuni ham unutmang: imtihonchi xatoni ham, tuzatishni ham eshitadi. Grammatik aniqlik butun nutq bo‘yicha baholanadi, shuning uchun eng yaxshi yo‘l — tuzatishga kam ehtiyoj qoldiradigan mashq. Lekin imtihon paytida qaror tez bo‘lishi kerak: tuzataymi yoki davom etaymi?

Qaysi xatoni tuzatish kerak

Tuzating — ma’no o‘zgarsa yoki tinglovchi adashsa:

• He / she. O‘zbekchada “u” jinsni ko‘rsatmaydi, shuning uchun my sister… he kabi xato juda keng tarqalgan. Tinglovchi kim haqida gap ketayotganini yo‘qotadi. Albatta tuzating.
• Zamon voqea vaqtini o‘zgartirsa. Next year I go to Samarkand aslida o‘tgan yil bo‘lgan bo‘lsa.
• Raqam, sana, ism. Fifteen va fifty kabi.
• Noto‘g‘ri so‘z ma’noni buzsa. I was very boring at the lesson (men zerikarli edim) — aslida bored (zerikdim).
• Talaffuz boshqa so‘zga aylansa. We live in the vest of the city — west o‘rniga vest (jilet) eshitildi.

Qo‘yib yuboring — ma’no aniq bo‘lsa:

• Ikki so‘z oldin tushib qolgan artikl.
• Xato aytilib, gap allaqachon tugagan kichik -s oxiri.
• Predlog xatosi, agar ma’no tushunarli bo‘lsa (interested about → aslida in).
• Bir marta noto‘g‘ri aytilgan, lekin keyingi gapda to‘g‘ri ishlatiladigan so‘z.

Qoida oddiy: ma’no buzilsa — tuzating; faqat shakl buzilsa va siz allaqachon keyingi fikrga o‘tgan bo‘lsangiz — davom eting va keyingi gapda to‘g‘ri ayting.

Tuzatish uchun qisqa iboralar

Tuzatish bir iboradan va to‘g‘ri shakldan iborat bo‘lsin. Sorry, sorry, no, wait, how to say… kabi zanjir tuzatishning o‘zidan ko‘ra ko‘proq vaqt oladi.

O‘zbek o‘quvchilariga xos tuzoq: ona tili “chiqib ketishi”

Hayajonlanganda tuzatish ko‘pincha o‘zbek yoki rus tilida chiqib ketadi: “yo‘q”, “anu”, “haligi”, “то есть”, “короче”, “как бы”. Bu imtihonchiga notanish so‘z va nutqning uzilishi sifatida eshitiladi. Yechim — inglizcha muqobilni oldindan avtomatlashtirish:

Kundalik suhbatlarda ham shu inglizcha muqobillarni ishlating, ular imtihonda o‘z-o‘zidan chiqadi. To‘ldiruvchi so‘zlarning o‘zi haqida filler words sahifasida batafsil yozilgan.

Oldin va keyin

Savol: Tell me about someone in your family you are close to.

Oldin:

My sister, he… no, she, she is… she was… she is working, she works in a bank. He… she likes, she is like, she likes reading, and, how to say, anu, she is very… kind.

Bu yerda beshta tuzatish bor, ularning uchtasi keraksiz (she is… she was… she is working). Ona tilidagi anu va how to say oqimni to‘xtatadi. Mazmun esa ikki fakt: bankda ishlaydi, o‘qishni yaxshi ko‘radi.

Keyin:

I’m closest to my older sister. She works in a bank, sorry, I mean she used to work in a bank, but now she’s studying for a master’s. She’s the kind of person who always has a book with her, and she’s very patient with me, even when I ask her for help with maths at eleven at night.

Bitta tuzatish bor va u ma’noli: bankda ishlash hozir emas, o‘tmishda. Qolgan kichik xatolarni esa o‘quvchi umuman yo‘l qo‘ymaslik uchun oldindan mashq qilgan.

Mashq 1: tuzatasizmi yoki davom etasizmi?

Har bir holat uchun T (tuzatish kerak) yoki D (davom etish kerak) deb yozing.

• 1. I met my friend at university. He… she is a doctor now. (Do‘stingiz ayol.)
• 2. I went to cinema last weekend and the film was great. (Artikl tushdi, gap tugadi.)
• 3. My brother is fifteen, sorry, fifty. (Ukangiz 15 yoshda.)
• 4. She like cooking, and she makes the best plov in our family. (Siz likes xatosini ikkinchi gapda sezdingiz.)
• 5. I was very boring during the lecture. (Siz zerikdingiz.)
• 6. I have been in Tashkent since five years. (Gap tugashidan oldin sezdingiz.)
• 7. It was the most interesting trip in my life. (Of my life afzalroq.)
• 8. Next summer I visited Bukhara. (Voqea o‘tgan yozda bo‘lgan.)

Javoblar:

• 1 — T. Jins xatosi tinglovchini adashtiradi. He… sorry, she is a doctor now.
• 2 — D. Ma’no aniq, gap tugagan. Keyingi safar the cinema deng.
• 3 — D. Bu yerda tuzatish kerak emas edi: 15 to‘g‘ri edi, “tuzatish” xatoga aylantirdi. Hayajonda o‘zingizga ishonmaslik ham xato manbai. Raqamni bir marta aniq ayting.
• 4 — D. Ma’no aniq, siz allaqachon keyingi fikrdasiz. Keyingi gaplarda she likes, she makes deb davom eting.
• 5 — T. Ma’no teskari: boring — siz zerikarli edingiz. Sorry, I mean I was bored.
• 6 — T, qisqa. Gap hali tugamagan, tuzatish bir so‘zdan iborat: …since, I mean for five years.
• 7 — D. Ikkala variant ham tushunarli, bu uslub farqi.
• 8 — T. Zamon voqea vaqtini o‘zgartirdi: Last summer, I mean, I visited Bukhara.

6–8 ta to‘g‘ri bo‘lsa, qaror qilish ko‘nikmangiz yaxshi. 3-savolda xato qilgan bo‘lsangiz, e’tibor bering: ba’zan eng yaxshi tuzatish — tuzatmaslik.

Mashq 2: “bir tuzatish” qoidasi (bosqichli)

1. Part 1 dan beshta savol oling, masalan Part 1 work va study savollaridan.
2. Har biriga 20–30 soniya javob bering va hammasini yozib oling.
3. Yozuvni tinglab, har tuzatishni sanang. Har birining yoniga yozing: ma’noni o‘zgartirdimi (T) yoki keraksizmidi (D)?
4. Keraksiz tuzatishlar ko‘p bo‘lsa, o‘sha savollarni qayta javob bering. Bu safar qoida: ma’no o‘zgarmasa, to‘xtamaysiz. Qo‘lingizni stolga qo‘yib, har keraksiz qayta boshlashda barmog‘ingizni ko‘taring. Bu jismoniy signal odatni tezroq ko‘rsatadi.
5. Ikki yozuvni solishtiring: ikkinchisida gaplar to‘liqroq tugadimi?

Mashq 3: shaxsiy xatolar ro‘yxati

Tuzatishga kamroq ehtiyoj qolishi uchun eng ko‘p takrorlanadigan xatolaringizni oldindan bilishingiz kerak. O‘zbek o‘quvchilarida ko‘pincha shular chiqadi:

• he / she chalkashligi;
• uchinchi shaxs -s (she like → she likes);
• since / for (since five years → for five years);
• -ing / -ed sifatlar (boring / bored);
• o‘tgan voqeada hozirgi zamon.

Uchta yozuvingizni tinglab, o‘zingizning “top-3” xatongizni yozing. Bir hafta davomida faqat shu uchtasiga e’tibor bering. Yozuvni tizimli tinglash usuli audio yozuvni tahlil qilish sahifasida tushuntirilgan.

Imtihon kuni uchun uchta qoida

• Bir xato — bir tuzatish. Tuzatdingizmi, davom eting. Xuddi shu joyga qaytmang.
• Tuzatish inglizcha bo‘lsin. Sorry yoki I mean, o‘zbekcha yoki ruscha so‘z emas.
• Keyingi gapda to‘g‘ri ayting. Tuzatishga ulgurmagan bo‘lsangiz, to‘g‘ri shaklni keyingi gapda ishlating. Bu ham nazoratni ko‘rsatadi.

BandMate bilan mashq

BandMate ilovasida Bandi bilan ovozli suhbatda real vaqtda gapirasiz, shuning uchun to‘xtamasdan tuzatish odatini xavfsiz mashq qilishingiz mumkin. IELTS Speaking mock testidan keyin javoblaringiz bo‘yicha fikr va talaffuz izohlarini olasiz. Bu fikr rasmiy IELTS bahosi emas.

Manbalar

• IELTS: band descriptors va baholash resurslari
• IELTS: Speaking qanday baholanadi

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling