Til o‘rganishda maqsad qo‘yish uchta qavatdan iborat bo‘lsa ishlaydi. Natija maqsadi — qayerga borasiz, masalan, “iyungacha milliy sertifikatda B2”. Jarayon maqsadi — har hafta nima qilasiz, masalan, “haftasiga 4 marta 20 daqiqa gapirish”. Kunlik minimum — eng yomon kunda ham nima qilasiz, masalan, “5 daqiqa, 5 ta so‘z”. Natija maqsadini SMART qoidasi bilan yozasiz, jarayonni esa har yakshanba jadvalda o‘lchaysiz.
Nega “ingliz tilini yaxshilayman” ishlamaydi
Maqsad qo‘yish bo‘yicha eng ko‘p o‘rganilgan nazariya — Locke va Latham ishlari. Ular o‘nlab yillik tadqiqotlarni umumlashtirib, aniq va yetarlicha qiyin maqsad qo‘ygan odamlar “qo‘limdan kelganicha harakat qilaman” deganlardan yaxshiroq natija ko‘rsatishini yozgan (Locke va Latham, 2002). Sababi oddiy: aniq maqsad diqqatni bir nuqtaga yo‘naltiradi va harakatni o‘lchash imkonini beradi.
“Yaxshilayman” so‘zini o‘lchab bo‘lmaydi. Uch oydan keyin yaxshilandimi yoki yo‘qmi, bilmaysiz. Bilmagan narsangiz sizni ruhlantirmaydi ham.
SMART: beshta harf, beshta savol
SMART formulasini 1981-yilda George Doran boshqaruv maqsadlari uchun taklif qilgan. Til o‘rganishga u juda yaxshi moslashadi.
| Harf | Ma’nosi | Savol | Zaif | Kuchli |
|---|---|---|---|---|
| S — Specific | Aniq | Qaysi ko‘nikma? | “Ingliz tili” | “Speaking va listening” |
| M — Measurable | O‘lchanadigan | Qanday bilaman? | “Ravon gapiraman” | “2 daqiqa to‘xtamasdan gapiraman, yozuvda ko‘rinadi” |
| A — Achievable | Erishsa bo‘ladigan | Hozirgi darajam va vaqtim yetadimi? | “3 oyda A1 dan C1” | “6 oyda A2 dan B1” |
| R — Relevant | Tegishli | Menga nega kerak? | “Hamma o‘rganyapti” | “Ish suhbatida o‘zimni tanishtirish uchun” |
| T — Time-bound | Muddatli | Qachongacha? | “Bir kun” | “15-martgacha” |
Ishlangan misol. Dilnoza — buxgalter, A2 darajada.
- Boshlang‘ich fikr: “Ingliz tilini yaxshilayman.”
- S qo‘shildi: “Inglizcha gapirishni yaxshilayman.”
- R qo‘shildi: “Chet ellik mijozlar bilan ishlash uchun inglizcha gapirishni yaxshilayman.”
- M qo‘shildi: “…mijozga hisobotni 3 daqiqada tushuntirib bera olaman.”
- A tekshirildi: kuniga 30 daqiqa vaqti bor, A2 dan boshlayapti — 4 oy real.
- T qo‘shildi: “1-fevralgacha chet ellik mijozga oylik hisobotni inglizcha 3 daqiqada tushuntirib bera olaman.”
Oxirgi gapda beshala harf bor. Endi bu maqsadni tekshirish mumkin: 1-fevral kuni o‘zingizni yozib olasiz va 3 daqiqa gapira oldingizmi, ko‘rasiz.
A harfi eng ko‘p buziladigan harf. Bir darajadan keyingisiga qancha vaqt ketishini aniq bilmasangiz, ingliz tili darajalari sahifasida har daraja nimani anglatishini ko‘rib, maqsadni shunga moslang.
Uch darajali maqsad: natija, jarayon, kunlik
Natija maqsadi to‘liq sizning qo‘lingizda emas: imtihon kuni kasal bo‘lishingiz mumkin. Jarayon va kunlik maqsad esa to‘liq sizga bog‘liq.
| Daraja | Nimani belgilaydi | Qanchalik sizga bog‘liq | Dilnoza misolida |
|---|---|---|---|
| Natija | Oxirgi manzil | Qisman | 1-fevralgacha hisobotni 3 daqiqada tushuntirish |
| Jarayon | Haftalik harakatlar | To‘liq | Haftasiga 4 ta 20 daqiqalik speaking sessiya, 2 ta hisobot matnini o‘qish |
| Kunlik minimum | Yomon kun uchun eng kichik qadam | To‘liq | 5 daqiqa: 5 ta moliya so‘zini ovoz chiqarib takrorlash |
Kunlik minimum shunchalik kichik bo‘lsinki, charchagan kuni ham “bugun qilolmayman” demaysiz. U ketma-ket kunlarni uzmaslik uchun kerak. Odatning o‘zi qanday shakllanishi — tetik, harakat, mukofot — ingliz tili odatga aylanishi sahifasida.
Haftalik o‘lchov jadvali
Har yakshanba 10 daqiqa ajrating va jadvalni to‘ldiring. Raqamlar faqat jarayon uchun: bu hafta nima qildingiz?
| Hafta | Speaking sessiya (reja / fakt) | Yangi so‘z (reja / fakt) | 1 daqiqalik yozuvdagi so‘zlar soni | Izoh |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 4 / 4 | 30 / 28 | 62 | Boshlanish yozuvi |
| 2 | 4 / 3 | 30 / 30 | 65 | Payshanba — ish ko‘p |
| 3 | 4 / 2 | 30 / 15 | — | Yozuv qilinmadi |
| 4 | 3 / 3 | 20 / 20 | 71 | Reja kamaytirildi |
Jadvaldan chiqadigan qoida: jarayon ikki hafta ketma-ket rejadan ancha past bo‘lsa, maqsadni tashlamang — rejani kichraytiring. Dilnoza 3-haftadan keyin sessiyalar sonini 4 dan 3 ga tushirdi va 4-haftada rejani to‘liq bajardi. Oxirgi ustundagi so‘zlar soni esa o‘sishni ko‘rsatadi.
Oyda bir marta chuqurroq tekshiruv qiling: yozuvni solishtiring, can-do ro‘yxatini yangilang. Oylik protokol darajani mustaqil baholash sahifasida.
6 ta namunaviy maqsad
| Kim | Natija (SMART) | Jarayon (haftalik) | Kunlik minimum |
|---|---|---|---|
| 11-sinf o‘quvchisi, B1 | Mayning oxirigacha milliy sertifikat mock testida B2 chegarasidan o‘tish | 2 ta to‘liq Reading/Listening qism, 3 ta Speaking yozuvi | 10 daqiqa: 1 ta Listening qismi |
| Dasturchi, A2+ | 3 oyda inglizcha ish suhbatida o‘zini va loyihasini 2 daqiqada tanishtirish | 3 ta mock suhbat, 1 ta loyiha tavsifini yozish | 5 daqiqa: bitta savolga ovozli javob |
| Yosh ona, A1 | 2 oyda bola bilan 30 ta kundalik ibora ishlatish (ovqat, uyqu, o‘yin) | Haftasiga 5 ta yangi ibora, har biri bola bilan kuniga bir marta | 3 daqiqa: 5 iborani takrorlash |
| Talaba, B2 | Keyingi yil aprelgacha IELTS Academic’da magistratura talab qilgan ballga yetish | 2 ta Writing Task 2, 1 ta to‘liq mock test, 4 ta speaking | 15 daqiqa: 10 ta akademik so‘z va 1 paragraf |
| Samarqandlik gid, B1 | Mavsum boshigacha Registon haqida 5 daqiqalik ekskursiyani inglizcha to‘xtamasdan aytish | 3 marta matnni ovoz chiqarib o‘qish, 2 marta yozib olish | 5 daqiqa: bitta paragrafni aytish |
| 45 yoshli ota, A1 | Yozgacha Londondagi o‘g‘lini ko‘rgani borganda aeroport va do‘konda o‘zi gaplasha olish | 3 ta dialog, har biri rol bilan 2 marta | 5 daqiqa: bitta dialogni o‘qish |
Ballar va sertifikat talablarini maqsadga yozishdan oldin rasmiy manbada (universitet sayti, uzbmb.uz) tekshiring: talablar yildan yilga o‘zgarishi mumkin.
Maqsad haqida inglizcha gapirish
Maqsadingizni inglizcha aytib ko‘ring — bu IELTS Speaking va ish suhbatida ham so‘raladigan mavzu.
Misollar: I’ve set a goal to reach B2 by June. I managed to speak for two minutes without stopping. Passing the exam would be a dream come true. Xato: I want to achieve to my goal — achieve dan keyin to kerak emas: achieve my goal.
Maqsad qo‘yishdagi beshta xato
- Faqat natija maqsadi. “B2 olaman” bor, lekin bu hafta nima qilishingiz yo‘q.
- Bir vaqtda beshta maqsad. IELTS, grammatika, talaffuz, 1000 so‘z, kitob — hammasi yarim yo‘lda qoladi. Bitta natija maqsadi yetadi.
- O‘lchab bo‘lmaydigan so‘zlar. “Yaxshi”, “ravon”, “ko‘p” o‘rniga daqiqa, son yoki ball yozing.
- Muddat yo‘q. Muddatsiz maqsad doim “keyinroq”ga ko‘chadi.
- Maqsadni qayta ko‘rmaslik. Jadval yo‘q bo‘lsa, uch oydan keyin maqsad esdan chiqadi. Motivatsiya tushib ketgan bo‘lsa, motivatsiya yo‘qolganda sahifasidagi yo‘llardan birini tanlang.
Mashq: maqsadni SMART qiling
Har bir maqsadda qaysi harf (S, M, A, R, T) yetishmayotganini aniqlang va maqsadni qayta yozing.
- 1. “Inglizcha ko‘p so‘z yodlayman.”
- 2. “Ikki haftada A1 dan B2 ga chiqaman.”
- 3. “Ish suhbati uchun speaking’ni yaxshilayman.”
- 4. “Dekabrgacha ingliz tilini o‘rganaman.”
- 5. “Har kuni 3 soat grammatika qilaman” (odam ishlaydi, 2 bolasi bor).
- 6. “Iyungacha Multilevel imtihonida B2 olaman.”
Namuna javoblar
- 1. Yo‘q: S, M, T. Namuna: Oktabr oxirigacha oshxona va bozor mavzusida 100 ta so‘zni bilaman: har biriga o‘z gapimni aytib bera olaman.
- 2. Yo‘q: A. Ikki hafta bunday sakrash uchun real emas. Namuna: 6 oyda A2 darajasidagi can-do ro‘yxatining hammasini bajara olaman.
- 3. Yo‘q: M, T. Namuna: 15-noyabrgacha 10 ta odatiy ish suhbati savoliga har biriga 1 daqiqadan javob bera olaman, yozuvda to‘xtab qolmasdan.
- 4. Yo‘q: S, M. Namuna: Dekabrgacha inglizcha podkastning 10 daqiqalik epizodini transkriptsiz tushunib, 3 gapda mazmunini aytaman.
- 5. Yo‘q: A (va R: faqat grammatika). Namuna: Har kuni 25 daqiqa: 10 daqiqa grammatika, 15 daqiqa gapirish.
- 6. Deyarli SMART. Qo‘shimcha jarayon qo‘shing: haftasiga 1 ta to‘liq mock test va 3 ta speaking yozuvi.
Maqsadni ovozli suhbatda sinash
Maqsad “gapirish” bilan bog‘liq bo‘lsa, uni o‘lchash uchun yozuv kerak. BandMate ilovasida Bandi bilan maqsadingiz mavzusida suhbatlashing — masalan, ish suhbati yoki ekskursiya — va har hafta bir xil savolga javobni solishtiring. Bandi’ning izohlari mashq uchun, rasmiy baho emas. Vaqtni bloklarga bo‘lish kerak bo‘lsa, Pomodoro bilan ingliz tili sahifasidagi tartib jarayon maqsadiga yaxshi mos keladi.
Bugun bitta natija maqsadini SMART shaklida yozing va uning ostiga jarayon va kunlik minimumni qo‘shing.
Manbalar
- Doran, G. T. (1981). There’s a S.M.A.R.T. way to write management’s goals and objectives. Management Review, 70(11), 35–36.
- Locke, E. A., & Latham, G. P. (2002). Building a practically useful theory of goal setting and task motivation: a 35-year odyssey. American Psychologist, 57(9), 705–717.
