IELTS Listening’da britan, avstraliya, Yangi Zelandiya va Shimoliy Amerika talaffuzidagi yozuvlar eshittiriladi. Har bir aksentni alohida o‘rganish shart emas: javobni buzadigan farqlar soni cheklangan. Bular so‘z oxiridagi r, unlilar orasidagi t, bir nechta unli tovush, harflar nomi va britan-amerika so‘z juftliklari. Shu farqlarni bilib, har kuni turli aksentda qisqa audio tinglasangiz, quloq tez moslashadi.
Quyida farqlar jadvali, har bir farq javobni qanday o‘zgartirishini ko‘rsatadigan mini-transkriptlar va javob kaliti bilan mashq bor. Transkriptlar mashq uchun yozilgan, ular rasmiy IELTS materiali emas.
Rasmiy formatda aksent haqida nima deyilgan
IELTS’ning rasmiy Listening formati bo‘yicha test taxminan 30 daqiqa davom etadi, to‘rt qism va 40 savoldan iborat, yozuvlar faqat bir marta eshittiriladi. O‘sha sahifada turli aksentlar, jumladan britan, avstraliya, Yangi Zelandiya va Shimoliy Amerika aksentlari ishlatilishi yozilgan. Shimoliy Amerika deganda AQSh va Kanada talaffuzi tushuniladi.
Bundan ikki amaliy xulosa chiqadi:
- Bitta testda bir nechta aksent bo‘lishi mumkin. Section 1 dagi mijoz avstraliyalik, xodim esa britaniyalik bo‘lishi ehtimoli bor. Shuning uchun faqat bitta aksentga moslashgan quloq test o‘rtasida “tormoz” beradi.
- Imtihon aksentni emas, ma’noni tekshiradi. Gapiruvchi qayerdan ekanini aniqlash kerak emas. Sizga so‘zni tanish va uni savol bilan bog‘lash kifoya.
O‘zbek o‘quvchining quloqi qayerda adashadi
Ko‘pchilik ingliz tilini maktab darsligi, rus tilidagi qo‘llanmalar va amerika film-seriallari orqali eshitgan. Bu uchta aniq muammo beradi.
Birinchisi, r tovushi. O‘zbekchada r har doim aniq aytiladi. Amerikacha talaffuzga ko‘nikkan quloq britancha car, water, first so‘zlarida r ni kutadi, uni eshitmay, so‘zni tanimay qoladi.
Ikkinchisi, sekin darslik nutqi. Darslikdagi aniq talaffuzga o‘rgangan o‘quvchi tez nutqdagi qisqarishni “boshqa aksent” deb o‘ylaydi. Aslida so‘zlarning qo‘shilib ketishi barcha aksentlarda bor; buni connected speech haqidagi maqolada ko‘ring.
Uchinchisi, harflar nomi. Section 1 da ism va manzil harfma-harf aytiladi. Britan va avstraliya gapiruvchisi Z harfini zed deydi, amerikaliklar zee deydi. Zee ni C (see) bilan adashtirish o‘zbek o‘quvchilarda juda ko‘p uchraydi.
Javobni o‘zgartiradigan 8 ta talaffuz farqi
| Farq | Britan va avstraliya | Amerika va Kanada | Tuzoq qayerda |
|---|---|---|---|
| Unlidan keyingi r | aytilmaydi: car “kaa” | aytiladi: car “kar” | four, first, water: r eshitilmasa ham so‘z o‘sha |
| Unlilar orasidagi t | aniq t: city, water | yumshoq, d ga yaqin: “ciddy”, “wader” | thirty “thirdy” bo‘lib eshitiladi |
| can’t, dance, bath | uzun “aa”: “kaant” | qisqa “e” ga yaqin | Amerikacha can’t dagi t deyarli yo‘qoladi, farqni urg‘u beradi |
| hot, job, stop | yumaloq “o” | ochiq “a” ga yaqin: “haat” | box “baaks” bo‘lib eshitiladi, lekin so‘z o‘sha |
| day, name, eight | avstraliyada “ai” ga yaqin: today “tudai” | “ey” | Avstraliyacha day ni die deb o‘ylash |
| ten, six | Yangi Zelandiyada ten “tin” ga, six “suks” ga yaqin | “e” va “i” aniq | Raqamni boshqa so‘z deb o‘ylab, bo‘shliqni tashlab ketish |
| Z harfi | zed | zee | Zee ni C deb yozish |
| Qavat raqami | first floor yer qavatidan bir qavat yuqori | first floor ko‘pincha yer qavatining o‘zi | Plan savolida noto‘g‘ri qavatni tanlash |
Jadvaldagi yozuvlar talaffuzning taxminiy tavsifi, fonetik transkripsiya emas. Uning vazifasi bitta: audio kutilmagan tovush bersa, qaysi “to‘g‘ri” so‘z yashiringanini tez topish.
Kanada talaffuzi ko‘p jihatdan amerikachaga yaqin. Shuning uchun alohida jadval kerak emas; about, out kabi so‘zlardagi unli biroz boshqacha eshitilishi mumkin, xolos.
So‘z juftliklari: bir narsa, ikki nom
Aksent faqat tovush emas. Britan va amerika gapiruvchilari ba’zan bir narsani boshqa so‘z bilan ataydi. Savol varag‘ida bittasi, audioda ikkinchisi kelishi mumkin.
| Britaniya | Amerika | O‘zbekcha |
|---|---|---|
| flat | apartment | kvartira |
| lift | elevator | lift |
| mobile | cell phone | uyali telefon |
| timetable | schedule | jadval |
| car park | parking lot | avtoturargoh |
| return ticket | round-trip ticket | borib-kelish chiptasi |
| postcode | zip code | pochta indeksi |
| underground | subway | metro |
| city centre | downtown | shahar markazi |
| term | semester | o‘quv choragi, semestr |
| queue | line | navbat |
| chemist’s | drugstore | dorixona |
Rasmiy formatda aytilishicha, bo‘shliqni to‘ldirishda audiodagi so‘zlarni o‘zgartirish shart emas. Demak, gapiruvchi elevator desa, elevator yozasiz; uni lift ga “tarjima” qilmaysiz.
Mini-transkriptlar: aksent javobni qanday o‘zgartiradi
Har bir misolda avval transkriptni o‘qing, keyin savolga javob bering va izohni tekshiring.
1. Britancha harf aytish
A: Could I have your surname, please?
B: It’s Aziz. A-zed-I-zed.
A: Sorry, was that S?
B: No, zed, like zebra.
Savol: Surname: ______
Javob: AZIZ. Britan gapiruvchisi Z ni zed deydi. O‘zbek o‘quvchi familiyani tanigani uchun eshitmasdan “Azis” yoki “Asiz” yozib qo‘yishi mumkin. Tanish ism bo‘lsa ham, harflarni aynan eshitganingizdek yozing.
2. Amerikacha t va raqam
A: How many people are coming on the trip?
B: Thirty. We had thirteen last year, but the group’s grown a lot.
Savol: Number of people: ______
Javob: 30. Amerikacha thirty “thirdy” bo‘lib eshitiladi. Urg‘u birinchi bo‘g‘inda: THIR-ty. Thirteen da urg‘u oxirida: thir-TEEN. Bundan tashqari last year eski ma’lumotni bildiradi.
3. Amerikacha can va can’t
You can’t park in front of the building after six, but you can use the lot behind the library.
Savol: After 6 pm, visitors should park in the ______ behind the library.
Javob: lot. Birinchi can’t da t deyarli eshitilmaydi, lekin can’t urg‘u oladi, ikkinchi can esa qisqa va kuchsiz aytiladi. Lot amerikacha parking lot dan qisqargan.
4. Avstraliyacha day
The market’s open every day except Monday, and on Friday it stays open till eight.
Savol: The market is closed on ______.
Javob: Monday. Avstraliya talaffuzida day “dai” ga o‘xshab ketadi, shuning uchun every day ni boshqa ibora deb o‘ylash mumkin. Asosiy kalit so‘z except: undan keyingi kun javob.
5. Yangi Zelandiyacha raqamlar
Registration is ten dollars, and the first talk starts at six.
Savol: Registration fee: $______
Javob: 10. Ten “tin” ga yaqin eshitiladi. Savolda $ belgisi turibdi, demak bo‘shliqqa raqam keladi. Kontekst tovushdan kuchliroq ishlaydi.
6. Britancha qavat
The quiet study room is on the first floor, directly above reception.
Savol: The study room is on the ______ floor.
Javob: first. Britan tizimida first floor yer qavatidan bitta yuqori. Directly above reception buni tasdiqlaydi. Plan savolida Ground floor va Floor 1 ko‘rsatilgan bo‘lsa, xona yuqoridagi qavatda bo‘ladi.
Mashq: aksentli jumlalardan bo‘shliqni to‘ldiring
Har bir jumla qavs ichida ko‘rsatilgan aksentda aytilgan deb tasavvur qiling. Har bir bo‘shliqqa bitta so‘z yoki raqam yozing. Mashqni kuchaytirish uchun jumlalarni do‘stingizga ovoz chiqarib o‘qiting va faqat quloq bilan bajaring.
- 1. (Amerika) “Our office is downtown, right across from the subway station.” Office is opposite the ______ station.
- 2. (Amerika) “Text my cell if you’re running late.” If late, send a text to her ______.
- 3. (Britan) “The price includes a return ticket to the coast.” The price includes a ______ ticket.
- 4. (Avstraliya) “The shop’s closed on Sunday, but it reopens at eight on Monday.” The shop reopens on ______.
- 5. (Amerika) “Classes start in the fall semester, so late August.” Classes start in late ______.
- 6. (Britan) “It’s Zen Yoga. That’s zed-E-N, one word.” Studio name: ______ Yoga.
Javoblar:
- 1 — subway. Audiodagi so‘zni yozasiz; underground ga almashtirmang.
- 2 — cell. Amerikacha cell uyali telefonni bildiradi.
- 3 — return. Britancha return ticket borib-kelish chiptasi.
- 4 — Monday. Sunday yopiq kun, savol esa qayta ochilish haqida.
- 5 — August. Fall amerikacha kuz, lekin savol oyni so‘rayapti. Bo‘shliqdan oldingi late yordam beradi.
- 6 — Zen. Britancha zed = Z.
6 tadan 5–6 tasi to‘g‘ri bo‘lsa, farqlar jadvalini bilasiz, endi haqiqiy audio bilan ishlang. 4 tadan kam bo‘lsa, xato qilgan jumlada qaysi farq ishlaganini jadvaldan toping.
Bir haftalik aksent aylanmasi
Faqat bitta manbani tinglash quloqni bitta ovozga bog‘lab qo‘yadi. Har kuni 10 daqiqa ajrating va aksentni almashtirib turing.
| Kun | Aksent | Qayerdan olish mumkin |
|---|---|---|
| Dushanba | Britan | BBC Learning English podkastlari |
| Seshanba | Amerika | NPR podkastlari |
| Chorshanba | Avstraliya | ABC (Australian Broadcasting Corporation) radiosi |
| Payshanba | Yangi Zelandiya | RNZ (Radio New Zealand) |
| Juma | Kanada | CBC radiosi |
| Shanba | Aralash | IELTS tashkilotlari saytlaridagi bepul namuna testlar |
| Yakshanba | Takrorlash | Hafta davomidagi xatolar daftari |
Har bir 10 daqiqa bir xil tartibda o‘tadi:
- 2 daqiqa: matnsiz tinglang, eshitgan raqam, ism va joy nomlarini yozing.
- 3 daqiqa: transkript yoki subtitr bo‘lsa, u bilan qayta tinglang. Eshitmagan so‘zlaringizning tagiga chizing.
- 3 daqiqa: tagiga chizilgan so‘zlar jadvaldagi qaysi farqqa to‘g‘ri kelishini belgilang. Masalan, “t → d”, “r yo‘q”.
- 2 daqiqa: eng qiyin 2–3 jumlani gapiruvchidan keyin takrorlang. Bu usul shadowing metodi sahifasida batafsil yozilgan.
Bir haftadan keyin xatolar daftaringizga qarang. Qaysi farq eng ko‘p takrorlangan bo‘lsa, keyingi haftada o‘sha aksentga ikki kun ajrating. IELTS’ning boshqa bo‘limlari va tayyorgarlik yo‘nalishlari IELTS bo‘limida jamlangan.
Aksent emas, raqam bo‘lsa
Ko‘p “aksent muammosi” aslida raqam, sana va harf muammosi. Thirteen va thirty, fifteen va fifty har qanday aksentda chalkashadi. Ular uchun alohida kontrast mashqlar IELTS Listening raqamlar va sanalar sahifasida bor.
BandMate nimaga yordam beradi
BandMate ilovasi IELTS Listening testini o‘tkazmaydi va turli aksentdagi audio kutubxona ham emas. Undagi Bandi bilan ovozli suhbatda esa jonli nutqni tinglab, darhol javob berishni mashq qilasiz. Talaffuz bo‘yicha fikr olish mumkin: thirteen va thirty ni o‘zingiz aniq ajratib aytsangiz, tinglashda ham farqni tezroq sezasiz. Ilovada IELTS Speaking mock testi ham bor. AI fikri rasmiy band emas.
