Connected speech: inglizcha so‘zlar qanday qo‘shilib aytiladi

Connected speech — tabiiy ingliz nutqida so‘zlar alohida emas, bir oqimda aytilishi: tovushlar bog‘lanadi (turn it off → “tur-ni-toff”), tushib qoladi (next week → “neks week”), yordamchi so‘zlar qisqaradi (a cup of tea → “a cuppa tea”). Yozuvda tanish bo‘lgan so‘zlarni audioda eshitmay qolishingizning asosiy sababi shu. Quyida to‘rt asosiy hodisa, misollar va tinglash mashqi bor.

O‘zbek tilida so‘zlar ham qo‘shilib aytiladi, lekin boshqa qonuniyat bilan. Ingliz tilida esa urg‘usiz so‘zlar keskin qisqaradi. Shuning uchun maktabda har so‘zni aniq talaffuz qilishga o‘rgangan o‘quvchi I’m going to ni kutadi, eshitadigani esa “I’m gonna”.

1. Linking: so‘zlarni ulash

Undosh + unli. So‘z undosh bilan tugasa va keyingisi unli bilan boshlansa, undosh keyingi so‘zga “ko‘chadi”.

Unli + unli. Ikki unli orasida qisqa /j/ yoki /w/ tovushi paydo bo‘ladi.

• I agree → “I-yagree” (/j/)
• the end → “thee-yend”
• go out → “go-wout” (/w/)
• do it → “do-wit”

Linking R (Britaniya talaffuzida). Far, more, where so‘zlarida R odatda aytilmaydi, lekin keyingi so‘z unli bilan boshlansa, qaytib keladi: far away → “fa-raway”, where is it → “whe-ri-zit”, for example → “fo-rexample”.

2. Weak forms: kuchsiz shakllar

Artikllar, predloglar, yordamchi fe’llar va olmoshlar urg‘usiz holatda qisqaradi. Ko‘pincha unli /ə/ ga (neytral “ə”) aylanadi.

Transkripsiyalar Britaniya talaffuzi bo‘yicha. Kuchsiz shaklni lug‘atda ham tekshirish mumkin: masalan, Cambridge Dictionary’dagi *to* sahifasida kuchli va kuchsiz transkripsiya alohida ko‘rsatilgan.

Muhim tuzoq: can va can’t. Tasdiq gapda can kuchsiz aytiladi: “I kən swim”. Can’t esa doim to‘liq va urg‘uli: “I CAN’T swim”. Agar can ni to‘liq /kæn/ deb aytsangiz, ayniqsa Amerika talaffuzida tinglovchi can’t deb eshitishi mumkin. Tinglashda esa can ni qisqa, deyarli eshitilmaydigan bo‘g‘in sifatida qidiring.

3. Elision: tovush tushib qolishi

Ikki undosh orasidagi /t/ va /d/ tez nutqda ko‘pincha tushib qoladi.

• next week → “neks week”
• last night → “las night”
• must be → “mus be”
• I don’t know → “I dunno” (juda norasmiy)
• handbag → “hanbag”
• Christmas → “Chrismas” (bu yerda T umuman aytilmaydi)

O‘zbek o‘quvchilari ko‘pincha so‘z oxiridagi undoshlarni to‘liq aytishga harakat qiladi. Gapirganda bu xato emas, lekin tinglashda “neks week” ni next week deb taniy olish kerak.

4. Assimilation: tovushning o‘zgarishi

Bir tovush yonidagi tovushga moslashadi.

• ten boys → “tem boys” (/n/ → /m/)
• good boy → “goob boy”
• did you → “didʒu” (“dija”)
• would you → “wudʒu”
• don’t you → “dontʃu” (“donchu”)
• last year → “laschear”

Did you va would you savollarda juda ko‘p uchraydi: “Dija see it?” = Did you see it?

Og‘zaki qisqarishlar: gonna, wanna, gotta

Going to → gonna, want to → wanna, got to → gotta, let me → lemme, give me → gimme. Bularni tushunish shart, chunki filmlar va suhbatlarda doim uchraydi. O‘zingiz esa norasmiy suhbatda ishlatishingiz mumkin, lekin rasmiy yozuvda va imtihon esse’sida ishlatmang.

Qaysi birini o‘zingiz aytishingiz kerak?

Tinglash uchun hammasini tanishingiz kerak. Gapirish uchun esa hammasini ataylab ishlatishga urinmang. Eng foydali uchtasi:

1. Undosh + unli linking (turn it off, a lot of).
2. A, the, to, of, and, can ning kuchsiz shakllari.
3. Did you, would you birikmalari.

Shu uchtasi nutqingizni ancha tabiiy va ritmik qiladi. Urg‘u va ohang haqida intonatsiya va gap urg‘usi qo‘llanmasida batafsil yozilgan.

10 daqiqalik listening drill

Kerak bo‘ladi: transkripti bor qisqa audio. Masalan, BBC 6 Minute English epizodidan 20–30 soniyalik parcha.

1. 1 daqiqa. Parchani transkriptsiz bir marta tinglang.
2. 2 daqiqa. Transkriptni oching va qalam bilan belgilang: linking bo‘ladigan joylarni yoy bilan, kuchsiz so‘zlarni (a, to, of, and, can) doira bilan.
3. 2 daqiqa. Transkriptga qarab uch marta tinglang. Belgilaringiz to‘g‘ri chiqdimi?
4. 3 daqiqa. Transkriptni yoping. Parchani gap-gap to‘xtatib, eshitganingizni yozing (diktant).
5. 1 daqiqa. Transkript bilan solishtiring. Tushib qolgan so‘zlarni ajrating: ular deyarli har doim kuchsiz shakllar yoki bog‘langan so‘zlar bo‘ladi.
6. 1 daqiqa. Eng qiyin gapni audio bilan bir vaqtda ovoz chiqarib takrorlang (shadowing).

Bir hafta har kuni yangi parcha bilan qiling. Batafsil shadowing texnikasi shadowing metodi sahifasida, umumiy tinglash strategiyalari esa eshitishni yaxshilash qo‘llanmasida.

Mashq 1: eshitilganini yozing

Quyida gap tez nutqda qanday eshitilishi yozilgan. Uni odatiy inglizcha imlo bilan yozing.

1. “Wha-dja-wanna-do?”
2. “Tur-ni-toff, please.”
3. “I dunno.”
4. “A cuppa tea.”
5. “Dija see it?”
6. “Lemme see.”
7. “Neks week.”
8. “Firs-to-fall…”
9. “Fish ’n’ chips.”
10. “I’m gonna call ’em.”

Javoblar: 1 — What do you want to do? 2 — Turn it off, please. 3 — I don’t know. 4 — A cup of tea. 5 — Did you see it? 6 — Let me see. 7 — Next week. 8 — First of all… 9 — Fish and chips. 10 — I’m going to call them.

Mashq 2: bog‘lanishni toping

Har gapda qaysi so‘zlar undosh + unli bilan bog‘lanadi?

1. Can I have a glass of water?
2. She lives in an old house.
3. Put it on the table.

Javoblar: 1 — can I (“ca-nI”), have a (“ha-va”), glass of (“glas-sof”). 2 — lives in (“li-vzin”), in an (“i-nan”), an old (“a-nold”). 3 — put it on (“pu-ti-ton”).

Endi shu gaplarni bog‘lab, bir nafasda ayting va yozib oling.

BandMate bilan mashq

BandMate ilovasida Bandi bilan ovozli suhbatda tabiiy tezlikdagi nutqni tinglab, darhol javob berishni mashq qilasiz; gaplarni o‘zingiz aytganda talaffuz bo‘yicha fikr ham olasiz. Bu yuqoridagi transkript bilan ishlashning o‘rnini bosmaydi: avval drill bilan qulog‘ingizni o‘rgating, keyin suhbatda tekshiring.

Manbalar

• BBC Learning English: Pronunciation — tovushlar va connected speech bo‘yicha qisqa video darslar.
• BBC Learning English: 6 Minute English — transkripti bor audio.
• Cambridge Dictionary — so‘zlarning kuchli va kuchsiz transkripsiyasi.

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling