Talaffuz asoslariO‘zbekcha

-ed qo‘shimchasi talaffuzi: /t/, /d/, /ɪd/ qoidasi va mashq

-ed qo‘shimchasi qachon /t/, /d/ yoki /ɪd/ o‘qiladi: tovush qoidasi, 60 ta fe’l guruhlarga ajratilgan ro‘yxati, istisnolar va javobli mashq.

-ed qo‘shimchasining /t/, /d/ va /ɪd/ talaffuzlari bo‘yicha uch ustunli jadval

-ed qo‘shimchasi uch xil o‘qiladi: fe’l /t/ yoki /d/ tovushi bilan tugasa /ɪd/ (wanted), jarangsiz tovush bilan tugasa /t/ (worked), jarangli tovush yoki unli bilan tugasa /d/ (played). Qoida harfga emas, fe’lning oxirgi tovushiga qaraydi. Faqat /ɪd/ holatida yangi bo‘g‘in qo‘shiladi; worked bir bo‘g‘in, “work-ed” emas.

Qoida bitta jadvalda

Fe’l oxiridagi tovush-ed talaffuziBo‘g‘in qo‘shiladimi?Misol
/t/, /d//ɪd/Hawant → wanted /ˈwɒntɪd/
Jarangsiz: /p/, /k/, /f/, /s/, /ʃ/, /tʃ/, /θ//t/Yo‘qstop → stopped /stɒpt/
Jarangli: /b/, /g/, /v/, /z/, /ʒ/, /dʒ/, /ð/, /m/, /n/, /ŋ/, /l/, /r/ va barcha unlilar/d/Yo‘qplay → played /pleɪd/

Jarangli yoki jarangsizligini qanday bilasiz? Barmoqlaringizni tomog‘ingizga qo‘yib, tovushni cho‘zib ayting: “zzzz”, keyin “ssss”. /z/ da tomoq titraydi — jarangli. /s/ da titramaydi — jarangsiz. /v/ va /f/, /b/ va /p/ juftliklarida ham shunday.

Harfga ishonmang. Fix “x” bilan tugaydi, lekin oxirgi tovush /s/ (/fɪks/), shuning uchun fixed /fɪkst/. Laugh “gh” bilan tugaydi, tovush /f/, demak laughed /lɑːft/. Dance “e” bilan tugaydi, lekin oxirgi tovush /s/, shuning uchun danced /dɑːnst/. Raise ham “e” bilan tugaydi, lekin tovush /z/, shuning uchun raised /reɪzd/.

60 ta fe’l, talaffuz bo‘yicha saralangan

/ɪd/ — yangi bo‘g‘in qo‘shiladi (20 ta)

Fe’lMisol gap
wantedShe wanted to study in Seoul.
neededWe needed more time.
startedThe lesson started at nine.
decidedI decided to take the bus.
visitedThey visited Bukhara last spring.
waitedWe waited for twenty minutes.
invitedHe invited me to his wedding.
createdShe created a new website.
attendedI attended a webinar.
graduatedMy sister graduated in 2024.
addedI added some salt.
endedThe film ended badly.
landedThe plane landed on time.
countedHe counted the money twice.
hatedI hated maths at school.
paintedWe painted the kitchen.
printedHave you printed the tickets?
includedBreakfast is included.
repeatedThe teacher repeated the question.
expectedIt was harder than I expected.

/t/ — jarangsiz tovushdan keyin (20 ta)

Fe’lMisol gap
workedI worked late yesterday.
askedShe asked a good question.
lookedHe looked tired.
helpedMy friend helped me move.
stoppedThe bus stopped suddenly.
hopedWe hoped for better weather.
droppedI dropped my phone.
washedI washed the dishes.
finishedHave you finished the report?
watchedWe watched the match at home.
reachedThey reached Tashkent at night.
touchedShe touched my arm.
missedI missed the last metro train.
passedShe passed the exam.
fixedHe fixed my laptop.
dancedEveryone danced at the party.
laughedThe whole class laughed.
cookedMy mum cooked plov.
bookedI booked a table for four.
typedI typed my password wrong.

/d/ — jarangli tovush yoki unlidan keyin (20 ta)

Fe’lMisol gap
playedWe played football after class.
stayedI stayed at home.
calledSomeone called you.
livedThey lived in Namangan.
lovedShe loved the book.
openedThe shop opened at eight.
cleanedI cleaned my room.
changedThe plan changed.
arrivedWe arrived late.
listenedNobody listened to me.
studiedHe studied medicine.
triedI tried again.
criedThe baby cried all night.
allowedPhones aren’t allowed here.
plannedWe planned everything.
usedI used a dictionary.
answeredShe answered in English.
rememberedI remembered his name.
travelledThey travelled by train.
raisedHe raised his hand.

Travelled britancha yozilishi; amerikacha traveled. Talaffuzi bir xil.

Istisnolar va nozik joylar

  • used to (odat) — /ˈjuːs tə/, ya’ni /t/ eshitiladi: I used to live in Andijan. Lekin “ishlatdi” ma’nosidagi used — /juːzd/.
  • -ed bilan tugaydigan ba’zi sifatlar /ɪd/ o‘qiladi: naked /ˈneɪkɪd/, wicked, crooked, rugged, wretched, an aged man /ˈeɪdʒɪd/, a learned professor /ˈlɜːnɪd/. Fe’l sifatida esa He aged quickly /eɪdʒd/, I learned a lot /lɜːnd/.
  • -edly qo‘shimchasi ko‘pincha /ɪd/ beradi: supposedly /səˈpəʊzɪdli/, allegedly, markedly.
  • Undosh keyingi so‘zga ulanadi. Asked a question — /ɑːsk tə ˈkwestʃən/ kabi eshitiladi. Worked there da /t/ deyarli eshitilmaydi. Shuning uchun tinglashda o‘tgan zamonni ko‘pincha boshqa so‘zlardan (yesterday, last week) tushunasiz. Bu hodisa haqida batafsil: connected speech.

O‘zbek o‘rganuvchilari qiladigan uch xato

1. Har -ed ni alohida bo‘g‘in qilish. Yozilishiga qarab “work-ed”, “ask-ed”, “look-ed” deyish eng keng tarqalgan xato. Maktabda so‘zni harf bo‘yicha o‘qishga o‘rganganimiz sabab bo‘ladi. Tuzatish: /t/ va /d/ guruhidagi fe’llarni bir nafasda, bitta bo‘g‘in qilib ayting.

2. Oxirgi /d/ ni /t/ ga aylantirish. O‘zbek va rus tillarida so‘z oxiridagi jarangli undosh ko‘pincha jarangsizlanadi: “kitob” [kitop] kabi eshitiladi. Natijada played “pleyt”, lived “livt” bo‘lib qoladi. Tuzatish: /d/ dan oldingi unlini biroz cho‘zing — ingliz tilida jarangli undosh oldidagi unli uzunroq eshitiladi.

3. -ed ni butunlay tashlab ketish. Yesterday I work until eight. Undoshlar to‘planib qolganda (asked /ɑːskt/, watched /wɒtʃt/) oxiri yo‘qoladi. Tuzatish: avval oxiridan boshlab mashq qiling: /t/ → /kt/ → /skt/ → /ɑːskt/.

Boshqa talaffuz muammolari uchun o‘zbeklar qiladigan inglizcha talaffuz xatolari ro‘yxatiga qarang.

Mashq 1: 15 ta fe’lni guruhlang

Har bir fe’lni /t/, /d/ yoki /ɪd/ deb belgilang. Avval ovoz chiqarib ayting, keyin yozing.

  • 1. jumped
  • 2. smiled
  • 3. needed
  • 4. kissed
  • 5. rained
  • 6. shouted
  • 7. pushed
  • 8. enjoyed
  • 9. mixed
  • 10. robbed
  • 11. guided
  • 12. breathed
  • 13. reached
  • 14. hugged
  • 15. relaxed

Javoblar: 1 — /t/; 2 — /d/; 3 — /ɪd/; 4 — /t/; 5 — /d/; 6 — /ɪd/; 7 — /t/; 8 — /d/; 9 — /t/ (oxiri /ks/); 10 — /d/; 11 — /ɪd/; 12 — /d/ (/ð/ jarangli); 13 — /t/; 14 — /d/; 15 — /t/ (oxiri /ks/).

Mashq 2: gaplarni o‘qing

Quyidagi hikoyani ovoz chiqarib o‘qing va telefoningizga yozib oling. Qavs ichida -ed ning talaffuzi berilgan.

Last Saturday I planned (/d/) a quiet day, but my brother called (/d/) at eight. He needed (/ɪd/) help, so I walked (/t/) to his flat. We painted (/ɪd/) the kitchen, fixed (/t/) a shelf and cleaned (/d/) the floor. In the evening we ordered (/d/) pizza and watched (/t/) a film. I expected (/ɪd/) a boring weekend, but I really enjoyed (/d/) it.

Yozuvni tinglang: walked, fixed, watched bir bo‘g‘in eshitildimi? Planned, called, cleaned oxirida “t” emas, yumshoq /d/ bormi? Agar ikki marta xato bo‘lsa, faqat o‘sha so‘zlarni jadvaldagi misol gap bilan uch marta qaytaring.

5 daqiqalik kunlik tartib

  1. 1-daqiqa: jadvaldan har guruhdan bittadan fe’l oling va tomog‘ingizni ushlab oxirgi tovushni tekshiring.
  2. 2-daqiqa: shu uch fe’l bilan o‘zingiz haqingizda kechagi kun haqida gap tuzing.
  3. 3–4-daqiqa: gaplarni yozib oling va tinglang.
  4. 5-daqiqa: faqat bitta xatoni tuzatib, gapni qayta ayting.

Qaysi fe’llar -ed olishini bilmasangiz, avval regular va irregular verbs farqini ko‘ring: went, saw, bought kabi noto‘g‘ri fe’llarda -ed umuman yo‘q.

BandMate bilan talaffuzni tekshirish

BandMate ilovasida Bandi bilan kechagi kuningiz haqida ovozli suhbat qilsangiz, o‘tgan zamon fe’llarini tabiiy vaziyatda ishlatasiz. Ilova talaffuz bo‘yicha fikr beradi va noaniq aytilgan so‘zlarni ko‘rsatadi. Bu fonetika o‘qituvchisining batafsil tahlili emas, lekin “work-ed” kabi odatni erta payqashga yordam beradi.

Manbalar

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling