O‘zbek o‘rganuvchilarining inglizcha talaffuz xatolari tasodifiy emas: ularning ko‘pchiligi o‘zbek (ba’zan rus) tovush tizimidan keladi. Eng ko‘p uchraydiganlari — W va V ni aralashtirish, TH o‘rniga s yoki t aytish, qisqa va uzun unlilarni farqlamaslik, so‘z oxiridagi jarangli undoshni jarangsiz qilish va urg‘uni oxirgi bo‘g‘inga qo‘yish. Quyida o‘nta xatoning har biri uchun sabab, og‘iz holati, minimal juftliklar va bitta mashq gapi bor.
Maqsad aksentni yo‘qotish emas. Maqsad — tinglovchi sizni birinchi urinishda tushunishi. Shuning uchun quyidagi xatolar ma’noni qanchalik buzishiga qarab tanlangan: har biri bir so‘zni boshqa so‘zga aylantirib qo‘yishi mumkin.
Avval diagnostika: 40 soniyalik matn
Quyidagi matnni odatiy tezlikda o‘qing va telefoningizga yozib oling. Unda o‘nta xatoning hammasi uchun tuzoq bor. Maqolani o‘qib bo‘lgach, yozuvni qayta tinglang va qaysi xatolar sizda borligini belgilang.
Last Wednesday I worked from home. In the morning I walked to the shop on our street and bought three things: bread, a big bag of apples and some cheese. The man behind me had a very heavy basket, so I let him go first. When I came back, I sat in my favourite seat by the window and thought about the report I wanted to present at the meeting.
1. W o‘rniga V
Sabab. O‘zbekcha v turli o‘rinlarda goh [v], goh [w]ga yaqin aytiladi, rus tilida esa [w] umuman yo‘q. Natijada work “vork”, window “vindou” bo‘lib qoladi.
Og‘iz. W: lablar yumaloq, tishlar hech narsaga tegmaydi. V: yuqori tishlar pastki labga tegadi.
Juftliklar: wine – vine, west – vest, wet – vet, worse – verse.
Mashq gapi: We went to a very windy village on Wednesday.
Batafsil mashqlar va 14 ta juftlik W va V talaffuzi sahifasida.
2. TH o‘rniga s, z, t yoki d
Sabab. O‘zbek va rus tillarida /θ/ va /ð/ tovushlari yo‘q, shuning uchun miya eng yaqin tovushni qo‘yadi: think → “sink” yoki “tink”, this → “zis” yoki “dis”.
Og‘iz. Til uchini yuqori va pastki tishlar orasiga yengil chiqaring. /θ/ da faqat havo puflang (think), /ð/ da ovoz qo‘shing (this).
Juftliklar: think – sink, three – tree, thank – tank, they – day, those – doze.
Mashq gapi: I think these three things are worth it.
Bu tovush uchun alohida qo‘llanma: TH tovushi.
3. Qisqa /ɪ/ va uzun /iː/ bir xil
Sabab. O‘zbek tilida unlining uzun-qisqaligi ma’noni o‘zgartirmaydi. Ingliz tilida esa ship (kema) va sheep (qo‘y) boshqa so‘zlar.
Og‘iz. /iː/ — lablar jilmaygandek cho‘ziladi, tovush uzun va tarang (see). /ɪ/ — og‘iz bo‘shashgan, tovush qisqa, e ga biroz yaqin (sit).
Juftliklar: ship – sheep, live – leave, sit – seat, fill – feel, bit – beat.
Mashq gapi: Please sit in this seat and fill in the form.
Ehtiyot bo‘ling: beach, sheet, piece kabi so‘zlarda qisqa /ɪ/ aytilsa, so‘z noqulay boshqa so‘zga o‘xshab qolishi mumkin. Uzun unlini aniq cho‘zing.
4. /æ/ va /e/ farqlanmaydi
Sabab. Rus tili orqali o‘rganganlarda /æ/ ko‘pincha “e” ga aylanadi (man → men), ba’zilarda esa ikkalasi ham oddiy “a” bo‘lib qoladi.
Og‘iz. /æ/ uchun jag‘ni pastga tushiring, og‘iz e dagidan kengroq ochiladi, til pastda (cat). /e/ da og‘iz yarim ochiq (bed).
Juftliklar: bad – bed, man – men, sat – set, had – head, pan – pen.
Mashq gapi: The man in the black hat had a bad headache.
5. Work va walk bir xil eshitiladi
Sabab. Yozuv bo‘yicha o‘qish. Work, word, world, first, girl, bird so‘zlaridagi /ɜː/ tovushi o‘zbek tilida yo‘q, shuning uchun o‘quvchi harfga qarab “vork”, “vord” deydi. Natijada I work there va I walk there bir xil eshitiladi.
Og‘iz. Lablar yumaloqlanmaydi, bo‘shashgan. Til o‘rtada, og‘iz yarim ochiq. Tovush uzun, xuddi o‘ylayotganda aytiladigan uzun “ə” kabi.
Juftliklar: work – walk, shirt – short, burn – born, bird – board, firm – form.
Mashq gapi: The first word on the third page is “world”.
6. So‘z oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi
Sabab. O‘zbek va rus tillarida so‘z oxiridagi b, d, g, z, v ko‘pincha p, t, k, s, f bo‘lib aytiladi: kitob amalda “kitop” eshitiladi. Ingliz tilida esa bu ma’noni o‘zgartiradi.
Og‘iz. Oxirgi undoshni to‘liq jaranglatishga urinmang — buning o‘rniga undan oldingi unlini biroz cho‘zing. Bag dagi a back dagidan uzunroq; ingliz qulog‘i farqni aynan shundan eshitadi.
Juftliklar: bag – back, dog – dock, prize – price, eyes – ice, leave – leaf, card – cart.
Mashq gapi: I need a bigger bag for the dog food.
7. So‘z boshiga ortiqcha unli qo‘shish
Sabab. O‘zbekcha so‘zlar odatda ikki undosh bilan boshlanmaydi, shuning uchun og‘zaki nutqda stakan “istakan” bo‘ladi. Ingliz tilida bu odat school → “iskul”, sport → “isport”, street → “istrit” ga olib keladi. So‘z o‘rtasida ham shunday: film → “filim”.
Og‘iz. S ni cho‘zib boshlang va undan keyingi undoshga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘ting: sss-kuːl, sss-treet. Oldidan hech qanday unli bo‘lmasin.
Juftliklar: state – estate, steam – esteem, school – “iskul” (xato), film – “filim” (xato).
Mashq gapi: Students study in small schools on this street.
8. -ed qo‘shimchasini alohida bo‘g‘in qilish
Sabab. Harfga qarab o‘qish: worked → “vork-ed”, stopped → “stop-ed”. Aslida -ed faqat t yoki d dan keyin alohida bo‘g‘in bo‘ladi (wanted, needed). Qolgan hollarda u /t/ yoki /d/ bo‘lib, oldingi bo‘g‘inga qo‘shiladi.
Qoida qisqacha: jarangsiz tovushdan keyin /t/ (worked, stopped, watched), jaranglidan keyin /d/ (played, lived, called), t/d dan keyin /ɪd/ (wanted, decided).
Juftliklar (zamon farqi): I work – I worked, we play – we played, they walk – they walked.
Mashq gapi: I worked late, watched a film and waited for a taxi.
To‘liq qoida va mashq: -ed qo‘shimchasi talaffuzi.
9. Urg‘uni oxirgi bo‘g‘inga qo‘yish
Sabab. O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. Ingliz tilida esa urg‘u joyi har so‘zda boshqacha va u ma’noni ham o‘zgartirishi mumkin. PHOtograph ni “photoGRAPH” desangiz, tinglovchi so‘zni darhol tanimaydi.
Qoida. Urg‘usiz bo‘g‘indagi unli ko‘pincha qisqa /ə/ ga aylanadi: banana /bəˈnɑːnə/, today /təˈdeɪ/. Urg‘uli bo‘g‘in balandroq, uzunroq va aniqroq aytiladi.
Juftliklar (urg‘u bilan): REcord (ot) – reCORD (fe’l), PREsent (sovg‘a) – preSENT (taqdim qilmoq), DEsert (cho‘l) – desSERT (shirinlik), PHOtograph – phoTOgraphy.
Mashq gapi: I’d like to preSENT our new PROduct. PHOtography is my HObby.
Gap darajasidagi urg‘u va ohang haqida intonatsiya va gap urg‘usi sahifasini o‘qing.
10. O‘qilmaydigan harflarni o‘qish
Sabab. O‘zbek lotin yozuvida deyarli har harf o‘qiladi, shuning uchun o‘quvchi inglizcha so‘zni ham harfma-harf o‘qiydi: walk → “volk”, know → “knou”, Wednesday → “ved-nes-day”.
Eng ko‘p uchraydiganlar: walk, talk, half (l o‘qilmaydi); know, knife, knee (k); write, answer, two (w); hour, honest (h); island (s); listen, often (t, often da ba’zan o‘qiladi); Wednesday /ˈwenzdeɪ/, comfortable /ˈkʌmftəbl/, vegetable /ˈvedʒtəbl/.
Juftliklar (bir xil o‘qiladi): know – no, write – right, hour – our, whole – hole, knight – night.
Mashq gapi: I know the answer: we walked for half an hour on Wednesday.
Shubhali so‘zni doim Cambridge Dictionarydagi audio bilan tekshiring.
Xatolar jadvali: qisqa eslatma
| № | Xato | Tekshiruv so‘zi | Asosiy maslahat |
|---|---|---|---|
| 1 | W → V | west | Tishlar tegmasin |
| 2 | TH → s/t | three | Til tishlar orasida |
| 3 | /ɪ/ = /iː/ | sheep | Uzun unlini cho‘zing |
| 4 | /æ/ = /e/ | bad | Jag‘ni pastga tushiring |
| 5 | /ɜː/ → o | work | Lablar yumaloqlanmasin |
| 6 | Oxirgi undosh jarangsiz | bag | Oldingi unlini cho‘zing |
| 7 | Ortiqcha unli | school | S dan boshlang |
| 8 | -ed alohida bo‘g‘in | worked | Faqat t/d dan keyin /ɪd/ |
| 9 | Urg‘u oxirida | photograph | Lug‘atda urg‘u belgisini qarang |
| 10 | O‘qilmaydigan harf | walk | Audio bilan tekshiring |
Test: o‘zingizni tekshiring
Har savolga javob bering, keyin pastdagi kalit bilan solishtiring.
- Walk so‘zida qaysi harf o‘qilmaydi?
- Worked necha bo‘g‘indan iborat?
- Wanted so‘zining oxiri qanday o‘qiladi: /t/, /d/ yoki /ɪd/?
- Bag va back: qaysi birida unli uzunroq?
- Photography da urg‘u qaysi bo‘g‘inda?
- Live va leave: qaysi birida uzun /iː/?
- School so‘zi unli tovush bilan boshlanadimi?
- Three ni aytganda til uchi qayerda bo‘ladi?
- Record fe’l bo‘lsa, urg‘u qaysi bo‘g‘inda?
- Work va walk dan qaysi birida /ɜː/ tovushi bor?
Javoblar: 1 — l; 2 — bitta bo‘g‘in, /wɜːkt/; 3 — /ɪd/; 4 — bag; 5 — ikkinchi: pho-TO-gra-phy; 6 — leave; 7 — yo‘q, /skuːl/; 8 — yuqori va pastki tishlar orasida; 9 — ikkinchi: re-CORD; 10 — work.
Qanday mashq qilish kerak
- Diagnostika matnini yozib oling va sizda uchraydigan xatolarni belgilang.
- Eng ko‘p takrorlangan bitta xatoni tanlang. Bir haftada faqat shu bilan ishlang.
- Har kuni 5 daqiqa: og‘iz holati (1 daqiqa), juftliklar (2 daqiqa), mashq gapi (2 daqiqa).
- Hafta oxirida diagnostika matnini qayta yozib oling va birinchi yozuv bilan solishtiring.
- Keyingi haftada navbatdagi xatoga o‘ting.
Ovozga ergashib takrorlash (shadowing) tovushlarni gap ichida mustahkamlashga yordam beradi, ayniqsa 9-xato — urg‘u uchun.
BandMate bilan talaffuz mashqi
BandMate ilovasida mashq gaplarini ovoz chiqarib o‘qib, talaffuz bo‘yicha fikr olishingiz mumkin. Bandi bilan ovozli suhbatda esa tuzatilgan tovushlarni erkin nutqda sinab ko‘rasiz, chunki alohida so‘zda to‘g‘ri aytish hali suhbatda to‘g‘ri aytish degani emas. Ilovaning fikri o‘qituvchi yoki imtihonchi bahosi emas, lekin qaysi so‘zlarda qiynalayotganingizni ko‘rishga yordam beradi.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — so‘zlarning britan va amerika talaffuzi, urg‘u belgisi va audio.
