British va American talaffuzining asosiy farqi to‘rtta tovushda: r (Amerikada unlidan keyin ham aytiladi: car /kɑːr/), t (Amerikada unlilar orasida yumshoq "d" ga yaqin: water /ˈwɑːt̬ɚ/), a (bath, dance Britaniyada uzun /ɑː/, Amerikada /æ/) va o (hot Britaniyada /hɒt/, Amerikada /hɑːt/). Bundan tashqari o‘nlab so‘z alohida farq qiladi: tomato, schedule, vitamin. IELTS aksentingizga ball bermaydi; baholanadigani tushunarlilik, shuning uchun bitta modelni tanlab, unga izchil amal qilish kifoya.
Jadvallarda UK va US transkripsiyasi Cambridge Dictionary uslubida berilgan. /t̬/ belgisi yumshoq, "d" ga yaqin t ni, /ɚ/ va /ɝː/ esa r bilan aytiladigan unlini bildiradi.
1. R: unlidan keyin aytiladimi
Britaniya standart talaffuzida r faqat undan keyin unli kelsa aytiladi: red, very, carry. So‘z oxirida yoki undoshdan oldin u jim, oldingi unli esa cho‘ziladi. Amerikada r yozilgan joyda deyarli doim eshitiladi.
| So‘z | UK | US |
|---|---|---|
| car | /kɑː/ | /kɑːr/ |
| first | /fɜːst/ | /fɝːst/ |
| teacher | /ˈtiːtʃə/ | /ˈtiːtʃɚ/ |
| party | /ˈpɑːti/ | /ˈpɑːrt̬i/ |
| four | /fɔː/ | /fɔːr/ |
| world | /wɜːld/ | /wɝːld/ |
O‘zbek o‘quvchisi uchun tuzoq shundaki, u r ni har ikki holatda ham o‘zbekcha titroq r bilan aytadi. Bu na britancha, na amerikacha. Amerika r sida ham til hech narsaga urilmaydi, faqat orqaga qayriladi. Til holati va mashqlar inglizcha R tovushi sahifasida.
2. T: water, city, better
Amerikada t ikki unli orasida va urg‘usiz bo‘g‘in boshida tez, yumshoq tovushga aylanadi. U o‘zbek qulog‘iga "d" yoki tez "r" kabi eshitiladi. Britaniyada bu joyda odatda aniq /t/ aytiladi.
| So‘z | UK | US | US quloqqa |
|---|---|---|---|
| water | /ˈwɔːtə/ | /ˈwɑːt̬ɚ/ | "vaa-dər" |
| city | /ˈsɪti/ | /ˈsɪt̬i/ | "si-di" |
| better | /ˈbetə/ | /ˈbet̬ɚ/ | "be-dər" |
| party | /ˈpɑːti/ | /ˈpɑːrt̬i/ | "paar-di" |
| get it | /ɡet ɪt/ | /ɡet̬ ɪt/ | "ge-dit" |
Bu yumshoq t so‘z ichida ham, so‘zlar chegarasida ham ishlaydi (get it, a lot of). Britaniya so‘zlashuv nutqida esa boshqa hodisa bor: t o‘rnida tomoqda qisqa to‘xtalish (water "wo’ə"). Ikkala hodisaning batafsil tahlili flap T va glottal stop sahifasida.
3. A: bath, dance, can’t
Britaniyada bir guruh so‘zlarda a harfi uzun /ɑː/ bo‘lib o‘qiladi, Amerikada esa cat dagi kabi /æ/. Bu guruh asosan a dan keyin s, f, th, n + undosh kelgan so‘zlar.
| So‘z | UK | US |
|---|---|---|
| bath | /bɑːθ/ | /bæθ/ |
| dance | /dɑːns/ | /dæns/ |
| can’t | /kɑːnt/ | /kænt/ |
| ask | /ɑːsk/ | /æsk/ |
| after | /ˈɑːftə/ | /ˈæftɚ/ |
| class | /klɑːs/ | /klæs/ |
Diqqat: bu qoida hamma a ga tegishli emas. Cat, hand, man, back ikkala variantda ham /æ/. Britaniyada can’t /kɑːnt/ va can /kæn/ unlisi bilan ham farqlanadi, Amerikada esa farqni ko‘proq urg‘u beradi: can’t urg‘uli, can odatda kuchsiz /kən/.
4. O: hot, stop, go
Britaniyadagi qisqa, yumaloq /ɒ/ Amerikada yo‘q. Uning o‘rnida og‘iz keng ochiladigan /ɑː/ keladi, shuning uchun hot o‘zbek qulog‘iga "haat" bo‘lib eshitiladi. Go, phone, know dagi diftong ham farq qiladi: UK /əʊ/ markaziy unlidan boshlanadi, US /oʊ/ yumaloq "o" dan.
| So‘z | UK | US |
|---|---|---|
| hot | /hɒt/ | /hɑːt/ |
| stop | /stɒp/ | /stɑːp/ |
| job | /dʒɒb/ | /dʒɑːb/ |
| doctor | /ˈdɒktə/ | /ˈdɑːktɚ/ |
| go | /ɡəʊ/ | /ɡoʊ/ |
| phone | /fəʊn/ | /foʊn/ |
Beshinchi farq: new, student, Tuesday
Britaniyada t, d, n dan keyin u, ew ko‘pincha /juː/ bo‘lib o‘qiladi, Amerikada /uː/.
| So‘z | UK | US |
|---|---|---|
| new | /njuː/ | /nuː/ |
| tune | /tjuːn/ | /tuːn/ |
| student | /ˈstjuːdənt/ | /ˈstuːdənt/ |
| duty | /ˈdjuːti/ | /ˈduːt̬i/ |
Alohida farq qiladigan 14 so‘z
Bu so‘zlarda farq bitta tovush qoidasidan emas, so‘zning o‘z tarixidan keladi. Ularni juftlik sifatida yodlash kerak.
| So‘z | UK | US | Farq |
|---|---|---|---|
| tomato | /təˈmɑːtəʊ/ | /təˈmeɪt̬oʊ/ | "maa" va "mey" |
| schedule | /ˈʃedʒuːl/ | /ˈskedʒuːl/ | "sh" va "sk" |
| vitamin | /ˈvɪtəmɪn/ | /ˈvaɪt̬əmɪn/ | "vi" va "vay" |
| privacy | /ˈprɪvəsi/ | /ˈpraɪvəsi/ | "pri" va "pray" |
| garage | /ˈɡærɑːʒ/ | /ɡəˈrɑːʒ/ | urg‘u boshida va oxirida |
| advertisement | /ədˈvɜːtɪsmənt/ | /ˌædvɚˈtaɪzmənt/ | urg‘u va unli |
| herb | /hɜːb/ | /ɝːb/ | US da h aytilmaydi |
| leisure | /ˈleʒə/ | /ˈliːʒɚ/ | "le" va "lii" |
| missile | /ˈmɪsaɪl/ | /ˈmɪsəl/ | oxiri "ayl" va "əl" |
| mobile | /ˈməʊbaɪl/ | /ˈmoʊbəl/ | oxiri "ayl" va "əl" |
| ballet | /ˈbæleɪ/ | /bæˈleɪ/ | urg‘u joyi |
| laboratory | /ləˈbɒrətri/ | /ˈlæbrətɔːri/ | urg‘u va bo‘g‘inlar |
| zebra | /ˈzebrə/ | /ˈziːbrə/ | "ze" va "zii" |
| lieutenant | /lefˈtenənt/ | /luːˈtenənt/ | "lef" va "luu" |
Talaffuz bilan birga so‘z tanlovi ham farq qiladi (flat — apartment, lift — elevator). Bunday juftliklar va Listening’dagi to‘rt aksent IELTS Listening accents sahifasida.
Qaysi birini tanlash kerak
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri aksent yo‘q. Tanlovda uchta savolga javob bering:
- Ko‘proq nimani tinglaysiz? Serial, podkast va YouTube asosan amerikacha bo‘lsa, qulog‘ingiz allaqachon shunga o‘rgangan.
- Kim bilan gaplashasiz? Britaniyada o‘qish yoki Yevropa kompaniyasi bilan ishlash rejasi bo‘lsa, britancha model mantiqli. AQSh, Kanada yoki IT sohasidagi xalqaro jamoa uchun amerikacha qulayroq.
- Qaysi materiallardan o‘rganasiz? Darslik va o‘qituvchingiz qaysi variantda gapirsa, o‘sha bilan boshlash yengil.
Qaysi birini tanlasangiz ham, bitta so‘zni bir xil ayting. Water ni bir gapda /ˈwɔːtə/, keyingisida /ˈwɑːt̬ɚ/ desangiz, bu qo‘pol xato emas, lekin nutq notekis eshitiladi. Eshitishda esa ikkalasini ham tanishingiz kerak: bir variantda gapirasiz, hammasini tushunasiz.
IELTS’da bu farq qanchalik muhim
IDP’ning rasmiy maqolasida aniq aytilgan: IELTS Speaking’da aksentingiz uchun ball qo‘yilmaydi, imtihon oluvchi nutqingiz qanchalik tushunarli ekanini baholaydi. Pronunciation mezoni Speaking ballining to‘rtdan bir qismi. Demak, britancha yoki amerikacha tanlash ballga ta’sir qilmaydi; ta’sir qiladigani urg‘u, aniq tovushlar, ritm va ohang. Band 7 uchun nimaga e’tibor berish kerakligi IELTS Speaking pronunciation band 7 sahifasida.
Yozuvda ham xuddi shunday: IDP ma’lumotiga ko‘ra, britancha va amerikacha lug‘at, imlo va grammatika ikkalasi ham qabul qilinadi; muhimi so‘zni to‘g‘ri yozish. Bizning maslahatimiz: bitta inshoda bitta variantni tanlang, colour va color yonma-yon turmasin.
Ikki variantda o‘qing: 5 ta gap
Har gapni avval UK, keyin US variantida o‘qing. Qalin so‘zlarda farq bor.
- I can’t find the water bottle in the car.
- Our doctor says vitamin D is better in winter.
- The new schedule starts after the party.
- It was hot, so we went to a dance class in the city.
- Put the tomatoes in the garage, please.
Yozib solishtirish: 3-gapni ikki variantda yozib oling. So‘ng Cambridge Dictionary’da schedule, new, party so‘zlarining UK va US audiosini tinglang. O‘z yozuvingizda har bir variant ichida aralashma yo‘qligini tekshiring: UK variantida party da r eshitilmasligi, US variantida new "nyuu" emas "nuu" bo‘lishi kerak.
Mashq: UK mi yoki US mi?
Transkripsiyaga qarab qaysi variant ekanini aniqlang.
- 1. /kɑːr/
- 2. /bɑːθ/
- 3. /ˈskedʒuːl/
- 4. /hɒt/
- 5. /ˈsɪt̬i/
- 6. /njuː/
- 7. /ɡoʊ/
- 8. /təˈmɑːtəʊ/
- 9. /ˈpraɪvəsi/
- 10. /ˈtiːtʃə/
Javoblar
1 — US (oxirida r). 2 — UK (uzun /ɑː/). 3 — US (sk bilan). 4 — UK (/ɒ/ faqat Britaniyada). 5 — US (yumshoq /t̬/). 6 — UK (/juː/). 7 — US (/oʊ/). 8 — UK (/ɑː/ va /əʊ/). 9 — US (/aɪ/). 10 — UK (oxirida r yo‘q, oddiy /ə/).
Tanlagan aksentda gapirib ko‘rish
BandMate ilovasida Bandi bilan suhbatda tanlagan variantingizda gapirasiz va talaffuz bo‘yicha fikr olasiz; ilova sizni bitta aksentga majburlamaydi. Bugun 14 so‘zlik jadvaldan beshta so‘z tanlang va ularni o‘z variantingizda gap ichida ayting.
Manbalar
- IDP IELTS: Does IELTS Speaking assess your accent? — aksent baholanmasligi va tushunarlilik.
- IDP IELTS: British vs American English in the IELTS test — ikkala imlo qabul qilinishi.
- Cambridge Dictionary — UK va US transkripsiya va audio.
