O‘zbek o‘quvchilari eng ko‘p xato qiladigan so‘zlar to‘rt turga bo‘linadi: bo‘g‘ini tushib qoladigan so‘zlar (comfortable — KAMF-tə-bl), yozuvi aldaydigan so‘zlar (recipe — RES-ə-pi), rus yoki o‘zbek tilidagi o‘zlashma so‘zga o‘xshab ketadigan so‘zlar (hotel — hou-TEL, "HOtel" emas) va urg‘usi boshqa joyda turadigan so‘zlar (develop — di-VE-ləp). Quyida har bir turdan so‘zlar jadval bilan berilgan: ko‘p eshitiladigan xato, to‘g‘ri aytilishi va Britaniya transkripsiyasi.
Birinchi tezkor yutuq uchun hozir uchta so‘zni ovoz chiqarib ayting: comfortable (KAMF-tə-bl), vegetable (VEJ-tə-bl), chocolate (CHOK-lət). Uchalasida ham yozuvdagi bitta bo‘g‘in aytilmaydi.
O‘qish kaliti: jadvaldagi yozuvni qanday o‘qish kerak
Jadvallarda ikki xil yozuv bor. IPA — lug‘atdagi aniq transkripsiya (Britaniya varianti, farqli joylarda Amerika varianti izohda). Oddiy yozuv — o‘zbek harflari bilan taxminiy o‘qilishi:
- KATTA harflar — urg‘uli bo‘g‘in: VEJ-tə-bl.
- ə — qisqa, bo‘shashgan unli (schwa), "a" ham, "e" ham emas.
- ii, uu, aa, oo, əə — cho‘ziq unlilar.
- æ — og‘izni keng ochib aytiladigan "e" ga yaqin "a" (cat).
- a — qisqa, tez "a" (cup).
- dh — this dagi jarangli TH, th — think dagi jarangsiz TH.
IPA belgilarini to‘liq o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, IPA jadvali va transkripsiyani o‘qish sahifasidan boshlang.
1-guruh: bo‘g‘ini "yutiladigan" 12 so‘z
O‘zbek tilida yozilgan har bir unli aytiladi, shuning uchun comfortable ni o‘quvchi to‘rt-besh bo‘g‘in qilib o‘qiydi. Ingliz tilida urg‘usiz unli tez nutqda tushib qoladi, lug‘at ham ko‘pincha shu qisqa shaklni beradi.
| So‘z | Ko‘p eshitiladi | To‘g‘ri | IPA (UK) |
|---|---|---|---|
| comfortable | "kom-for-te-bl" | KAMF-tə-bl | /ˈkʌmftəbl/ |
| vegetable | "ve-je-tey-bl" | VEJ-tə-bl | /ˈvedʒtəbl/ |
| chocolate | "cho-ko-leyt" | CHOK-lət | /ˈtʃɒklət/ |
| different | "dif-fe-rent" | DIF-rənt | /ˈdɪfrənt/ |
| interesting | "in-te-res-ting" | IN-trəs-ting | /ˈɪntrəstɪŋ/ |
| every | "e-ve-ri" | EV-ri | /ˈevri/ |
| camera | "ka-me-ra" | KÆM-rə | /ˈkæmrə/ |
| Wednesday | "ved-nes-dey" | WENZ-dey | /ˈwenzdeɪ/ |
| restaurant | "res-to-ran" | RES-tə-ront | /ˈrestərɒnt/ |
| temperature | "tem-pe-ra-tur" | TEM-prə-chə | /ˈtemprətʃə/ |
| business | "biz-nes" | BIZ-nəs | /ˈbɪznəs/ |
| clothes | "klo-uzis" | KLOUDHZ | /kləʊðz/ |
Clothes bitta bo‘g‘in: oxiridagi -es alohida bo‘g‘in bo‘lmaydi. Restaurant uchun ba’zi lug‘atlar yana ham qisqa /ˈrestrɒnt/ shaklini beradi, ikkalasi ham to‘g‘ri. Amerika talaffuzida temperature uzunroq: /ˈtempɚətʃɚ/.
Bu guruhdagi so‘zlarni aytishning siri urg‘uli bo‘g‘inni baland va aniq aytib, qolganini qisqartirishda. Urg‘usiz unli haqida batafsil schwa tovushi sahifasida.
2-guruh: yozuvi aldaydigan 16 so‘z
Bu so‘zlarni harfma-harf o‘qisangiz, noto‘g‘ri chiqadi. Sabab tarixiy: yozuv bir necha asr oldin qotib qolgan, talaffuz esa o‘zgarishda davom etgan. Ularni qoida bilan emas, so‘zning o‘zi bilan eslab qolish kerak.
| So‘z | Ko‘p eshitiladi | To‘g‘ri | IPA (UK) |
|---|---|---|---|
| recipe | "re-sayp" | RES-ə-pi | /ˈresəpi/ |
| determine | "di-ter-mayn" | di-TƏƏ-min | /dɪˈtɜːmɪn/ |
| women | "vu-men" | WI-min | /ˈwɪmɪn/ |
| busy | "ba-zi" | BI-zi | /ˈbɪzi/ |
| bury | "byu-ri" | BE-ri | /ˈberi/ |
| said | "seyd" | SED | /sed/ |
| stomach | "sto-mach" | STA-mək | /ˈstʌmək/ |
| receipt | "ri-sipt" | ri-SIIT | /rɪˈsiːt/ |
| iron | "ay-ron" | AY-ən | /ˈaɪən/ |
| sweater | "svi-ter" | SWE-tə | /ˈswetə/ |
| honey | "ho-ni" | HA-ni | /ˈhʌni/ |
| oven | "o-uven" | A-vn | /ˈʌvn/ |
| month | "mons" | MANTH | /mʌnθ/ |
| cupboard | "kap-bord" | KA-bəd | /ˈkʌbəd/ |
| suit | "syut" | SUUT | /suːt/ |
| guitar | "gi-ta-ra" | gi-TAA | /ɡɪˈtɑː/ |
Diqqat qiling: honey, oven, month, stomach so‘zlarida o harfi qisqa "a" (/ʌ/) bo‘lib o‘qiladi. Xuddi shunday money, Monday, come, love, mother ham. Determine ning oxiri mine ga o‘xshab yozilgan, lekin /mɪn/ o‘qiladi. Iron Amerikada /ˈaɪɚn/, ya’ni r eshitiladi.
Cupboard dagi p va receipt dagi p umuman aytilmaydi. Bunday jim harflar ingliz tilida yuzlab so‘zda uchraydi, ularni qoliplar bo‘yicha guruhlab o‘rganish oson.
3-guruh: o‘zlashma so‘z tuzog‘i, 16 so‘z
Muzey, teatr, menejer, psixologiya — bu so‘zlarni har kuni o‘zbek yoki rus tilida aytasiz. Inglizcha variantiga o‘tganda og‘iz tanish shaklni takrorlaydi: urg‘u ham, unlilar ham o‘zlashma so‘zdan ko‘chib o‘tadi. Bu guruh o‘rta va yuqori darajadagi o‘quvchilarda ham uzoq saqlanadi, chunki so‘z "tanish" tuyuladi va hech kim uni lug‘atda tekshirmaydi.
| So‘z | Ko‘p eshitiladi | To‘g‘ri | IPA (UK) |
|---|---|---|---|
| hotel | "HO-tel" | hou-TEL | /həʊˈtel/ |
| museum | "mu-zey" | myu-ZII-əm | /mjuˈziːəm/ |
| idea | "i-DE-ya" | ay-DIə | /aɪˈdɪə/ |
| climate | "kli-MAT" | KLAY-mət | /ˈklaɪmət/ |
| manager | "me-ne-JER" | MÆ-ni-jə | /ˈmænɪdʒə/ |
| theatre | "te-atr" | THIə-tə | /ˈθɪətə/ |
| Europe | "yev-ro-pa" | YUə-rəp | /ˈjʊərəp/ |
| psychology | "psi-xo-lo-gi" | say-KO-lə-ji | /saɪˈkɒlədʒi/ |
| character | "xa-rak-ter" | KÆ-rək-tə | /ˈkærəktə/ |
| chaos | "xa-os" | KEY-os | /ˈkeɪɒs/ |
| video | "vi-DE-o" | VI-di-ou | /ˈvɪdiəʊ/ |
| radio | "RA-di-o" | REY-di-ou | /ˈreɪdiəʊ/ |
| focus | "fo-kus" | FOU-kəs | /ˈfəʊkəs/ |
| tourist | "tu-RIST" | TUə-rist | /ˈtʊərɪst/ |
| machine | "ma-shi-na" | mə-SHIIN | /məˈʃiːn/ |
| architecture | "ar-xi-tek-tu-ra" | AA-ki-tek-chə | /ˈɑːkɪtektʃə/ |
Uchta naqshni eslab qoling. Birinchi: yunon so‘zlaridagi ch ruscha "x" emas, /k/ (character, chaos, architecture, psychology dagi ps ning p si ham jim). Ikkinchi: o harfi urg‘uli ochiq bo‘g‘inda "o" emas, /əʊ/ (focus, video, radio). Uchinchi: a harfi urg‘uli ochiq bo‘g‘inda ko‘pincha /eɪ/ (radio, chaos). Amerika talaffuzida /əʊ/ o‘rniga /oʊ/: radio /ˈreɪdioʊ/.
4-guruh: urg‘u joyi adashadigan 6 so‘z
| So‘z | Ko‘p eshitiladi | To‘g‘ri | IPA (UK) |
|---|---|---|---|
| develop | "DE-ve-lop" | di-VE-ləp | /dɪˈveləp/ |
| technology | "tex-no-lo-GI-ya" | tek-NO-lə-ji | /tekˈnɒlədʒi/ |
| success | "SAK-ses" | sək-SES | /səkˈses/ |
| event | "I-vent" | i-VENT | /ɪˈvent/ |
| category | "ka-te-GO-ri-ya" | KÆ-tə-gri | /ˈkætəɡri/ |
| percent | "PER-sent" | pə-SENT | /pəˈsent/ |
Noto‘g‘ri urg‘u tinglovchini boshqa xatolardan ko‘ra ko‘proq chalg‘itadi: u so‘zni avvalo urg‘uli bo‘g‘indan taniydi. Category uchun Oxford lug‘ati to‘rt bo‘g‘inli /ˈkætəɡəri/ ni beradi, Cambridge esa qisqa shaklni; ikkalasi ham ishlatiladi, muhimi urg‘u birinchi bo‘g‘inda. Urg‘u qoidalari so‘z urg‘usi: 8 qoida sahifasida.
Gap ichida mashq: 8 ta gap
Har gapni avval sekin, keyin odatiy tezlikda o‘qing. Qalin so‘zlar jadvaldan.
- This restaurant has a very comfortable terrace.
- My sister is a manager at a hotel in Samarqand.
- I bought vegetables, honey and chocolate at Chorsu Bazaar.
- Can I have the receipt, please? I paid by card.
- The temperature in the oven is too high.
- We visited a museum and a theatre in Europe last month.
- Our business is different: we develop technology for farmers.
- It’s an interesting idea, but the climate here is too dry.
Yozib olib tekshirish: 5 daqiqalik tartib
- Bitta jadvaldan 5 ta so‘z tanlang.
- Har birini Cambridge yoki Oxford lug‘atida tinglang (tartibi talaffuzni lug‘at bilan tekshirish sahifasida).
- Telefonga ketma-ket yozib oling: namuna audio, keyin sizning ovozingiz.
- Faqat ikki narsani solishtiring: bo‘g‘inlar soni va urg‘u joyi. Unlilarni keyinroq tuzatasiz.
- Farqi bor so‘zni ertaga qayta yozing. Uch kun ketma-ket to‘g‘ri chiqsa, ro‘yxatdan o‘chiring.
Mashq: bo‘g‘in va urg‘u
A. So‘zda nechta bo‘g‘in aytiladi?
- 1. comfortable
- 2. Wednesday
- 3. clothes
- 4. vegetable
- 5. business
B. Urg‘u qaysi bo‘g‘inda? (1-, 2- yoki 3-)
- 6. hotel
- 7. museum
- 8. develop
- 9. manager
- 10. psychology
C. Qaysi harf aytilmaydi?
- 11. receipt
- 12. cupboard
- 13. psychology
Javoblar
1 — 3 ta: KAMF-tə-bl. 2 — 2 ta: WENZ-dey. 3 — 1 ta: KLOUDHZ. 4 — 3 ta: VEJ-tə-bl. 5 — 2 ta: BIZ-nəs.
6 — 2-bo‘g‘in: hou-TEL. 7 — 2-bo‘g‘in: myu-ZII-əm. 8 — 2-bo‘g‘in: di-VE-ləp. 9 — 1-bo‘g‘in: MÆ-ni-jə. 10 — 2-bo‘g‘in: say-KO-lə-ji.
11 — p. 12 — p (va oa qisqa /ə/ ga aylanadi). 13 — boshidagi p.
Bu 50 so‘zdan keyin imlosi va talaffuzi yanada g‘alati so‘zlarga o‘tmoqchi bo‘lsangiz (colonel, Worcestershire, rural), ingliz tilidagi eng qiyin so‘zlar sahifasini oching.
BandMate’da bu so‘zlarni suhbatda ishlatish
Ro‘yxatdagi so‘zni to‘g‘ri aytish bir narsa, suhbat tezligida ham to‘g‘ri aytish boshqa narsa. BandMate ilovasida Bandi bilan mehmonxona, restoran yoki ish haqida gaplashib, shu so‘zlarni jonli nutqda ishlatasiz va talaffuz bo‘yicha fikr olasiz. Bugun 2-guruhdan beshta so‘z tanlang va har biri bilan bittadan gap tuzib ayting.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — UK va US transkripsiya hamda audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — BrE va NAmE transkripsiya hamda audio.
