Schwa /ə/ — qisqa, bo‘shashgan, "rangsiz" unli. U faqat urg‘usiz bo‘g‘inda keladi va har qanday harf bilan yozilishi mumkin: about /əˈbaʊt/ (a), taken /ˈteɪkən/ (e), police /pəˈliːs/ (o), support /səˈpɔːt/ (u), teacher /ˈtiːtʃə/ (er). Ingliz tilida eng ko‘p uchraydigan unli tovush aynan shu.
Og‘iz holati oddiy: og‘iz yarim ochiq, lablar neytral, til o‘rtada tinch yotadi, jag‘ bo‘sh. Tovush juda qisqa, xuddi o‘ylab qolganda chiqadigan "ə…" kabi. Uni aytish uchun kuch sarflash emas, aksincha, kuchni olib tashlash kerak.
O‘zbek o‘rganuvchisi uchun nima qiyin
O‘zbek tilida yozuv tovushga juda yaqin: banan so‘zidagi ikkala a ham to‘liq aytiladi. Shu odat bilan inglizcha banana "ba-na-na" bo‘lib qoladi, uchta teng, to‘liq a bilan. To‘g‘risi /bəˈnɑːnə/: faqat o‘rtadagi bo‘g‘in to‘liq, qolgan ikkitasi schwa.
Rus tilini biladiganlar uchun yaxshi yo‘l-yo‘riq bor: молоко so‘zining birinchi unlisi tez nutqda /ə/ ga juda yaqin aytiladi. Ruschada urg‘usiz unlining kuchsizlanishi odatiy, o‘zbekchada esa unchalik emas. Shuning uchun faqat o‘zbek tiliga tayanadigan o‘rganuvchida schwa ko‘proq qiyinchilik tug‘diradi.
Schwa yo‘q nutqning oqibati: har bir bo‘g‘in bir xil og‘irlikda eshitiladi va urg‘uli bo‘g‘in ajralib turmaydi. Tinglovchi so‘zni tanish uchun aynan urg‘uli bo‘g‘inga tayanadi. Shuning uchun comfortable ni "kom-for-ta-bl" deb har bo‘g‘inni teng aytgan odamni tushunish qiyinlashadi.
20 ta so‘z: schwa qayerda
| So‘z | Transkripsiya (UK) | Schwa yozuvda | Tipik xato |
|---|---|---|---|
| about | /əˈbaʊt/ | a | "ebaut" |
| banana | /bəˈnɑːnə/ | a, a | "banana" to‘liq a bilan |
| teacher | /ˈtiːtʃə/ | er | "ticher" aniq r bilan |
| doctor | /ˈdɒktə/ | or | "doktor" |
| today | /təˈdeɪ/ | o | "tudey" |
| problem | /ˈprɒbləm/ | e | "problem" to‘liq e bilan |
| famous | /ˈfeɪməs/ | ou | "feymous" |
| support | /səˈpɔːt/ | u | "sapport" |
| police | /pəˈliːs/ | o | "polis" |
| again | /əˈɡen/ | a | "egeyn" |
| America | /əˈmerɪkə/ | a, a | "amerika" |
| computer | /kəmˈpjuːtə/ | o, er | "kompyuter" |
| chocolate | /ˈtʃɒklət/ | a | "chokoleyt" |
| Saturday | /ˈsætədeɪ/ | ur | "saturdey" |
| parent | /ˈpeərənt/ | e | "parent" |
| lemon | /ˈlemən/ | o | "limon" |
| information | /ˌɪnfəˈmeɪʃn/ | or | "informeyshn" to‘liq o bilan |
| second | /ˈsekənd/ | o | "sekond" |
| mother | /ˈmʌðə/ | er | "mazer" |
| potato | /pəˈteɪtəʊ/ | o | "poteyto" |
Jadvaldan ikki qonuniyat ko‘rinadi. Birinchidan, schwa hech qachon urg‘uli bo‘g‘inda kelmaydi. Ikkinchidan, -er, -or, -our, -ous, -ure kabi so‘z oxirlari Britaniya talaffuzida deyarli doim /ə/ ga aylanadi.
Amerika talaffuzida teacher, doctor, mother, computer oxiridagi schwa "r rangli" bo‘ladi: /ˈtiːtʃɚ/, /ˈdɑːktɚ/. Til uchi yuqoriga qayriladi. Qolgan holatlarda (about, banana, today) Amerika va Britaniya schwasi bir xil. R tovushining ikki aksentdagi farqi inglizcha R tovushi sahifasida.
Urg‘u ko‘chsa, schwa ham ko‘chadi
Bir oiladagi so‘zlarda urg‘u joyi o‘zgarsa, qaysi unli to‘liq, qaysi biri schwa ekani ham o‘zgaradi. Bu schwani tushunishning eng yaxshi misoli:
| So‘z | Transkripsiya | Urg‘u |
|---|---|---|
| photograph | /ˈfəʊtəɡrɑːf/ | PHO-to-graph |
| photographer | /fəˈtɒɡrəfə/ | pho-TO-gra-pher |
| photographic | /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ | pho-to-GRA-phic |
| economy | /ɪˈkɒnəmi/ | e-CO-no-my |
| economic | /ˌiːkəˈnɒmɪk/ | e-co-NO-mic |
| Canada | /ˈkænədə/ | CA-na-da |
| Canadian | /kəˈneɪdiən/ | ca-NA-di-an |
Photograph va photographer dagi birinchi o ni solishtiring: birinchisida to‘liq /əʊ/, ikkinchisida schwa. Shuning uchun yangi so‘zda schwani imlodan emas, urg‘udan toping. Urg‘u qoidalari so‘z urg‘usi qoidalari sahifasida jamlangan.
Kuchsiz shakllar: gapdagi schwa
Schwa faqat uzun so‘zlarda emas. Ingliz tilidagi eng ko‘p ishlatiladigan qisqa so‘zlar (artikl, predlog, yordamchi fe’l) gap ichida odatda urg‘usiz aytiladi va ularning unlisi /ə/ ga aylanadi:
| So‘z | To‘liq shakl | Gapdagi kuchsiz shakl | Misol |
|---|---|---|---|
| a | /eɪ/ | /ə/ | a cup of tea |
| the | /ðiː/ | /ðə/ | the bus |
| to | /tuː/ | /tə/ | go to work |
| of | /ɒv/ | /əv/ | a lot of people |
| and | /ænd/ | /ən/ | bread and butter |
| for | /fɔː/ | /fə/ | for you |
| from | /frɒm/ | /frəm/ | from Tashkent |
| can | /kæn/ | /kən/ | I can swim |
| was | /wɒz/ | /wəz/ | It was fine |
| at | /æt/ | /ət/ | at home |
Muhim istisno: so‘z gap oxirida kelsa yoki ma’no uchun ta’kidlansa, to‘liq shakl aytiladi. Where are you from? — /frɒm/. Yes, I can. — /kæn/. Gap o‘rtasidagi I can swim da esa /kən/, va inkor can’t /kɑːnt/ to‘liq qoladi. Aynan shu sababli can va can’t ni ajratish oson: biri kuchsiz, biri kuchli.
Kuchsiz shakllarning to‘liq ro‘yxati va gap ichidagi mashqlari kuchsiz shakllar (weak forms) sahifasida.
Schwani mashq qilish: ritm usuli
Schwani alohida "aytishga" urinish ko‘pincha teskari natija beradi: o‘rganuvchi uni ham urg‘ulab yuboradi. Samaraliroq yo‘l — ritm orqali.
- Qarsak. So‘zni ayting va urg‘uli bo‘g‘inda katta qarsak, schwali bo‘g‘inda barmoq bilan stolga yengil urib qo‘ying. ba-NA-na: tiq — QARSAK — tiq.
- Urg‘uli bo‘g‘inni cho‘zing. baNAAna. Qolgan bo‘g‘inlar o‘z-o‘zidan qisqaradi.
- Oldinga ulang. Schwa ko‘pincha keyingi so‘zga yopishadi: a cup of tea — /ə ˈkʌp əv ˈtiː/, deyarli "ə-KA-pəv-TI:".
Quyidagi rasmlardagi so‘zlarning har birida kamida bitta schwa bor. Ularni qarsak usuli bilan ayting:
Gaplar (schwa bo‘ladigan joylar qalin harf bilan):
- I want to go to the bank. — /aɪ wɒnt tə ɡəʊ tə ðə bæŋk/ (want bu yerda to‘liq, lekin to, the kuchsiz)
- A cup of tea and a banana, please.
- My mother is a doctor.
- We were at the station at seven.
- The teacher is from Canada.
- About a thousand people came to the concert.
Diqqat: 1-gapdagi want ni schwa bilan aytmang, u mazmunli so‘z va o‘z unlisini saqlaydi. 6-gapdagi people va came da ham schwa yo‘q. Faqat qalin belgilangan harflar kuchsiz.
Tinglab tekshirish tartibi
- Jadvaldagi 20 ta so‘zni o‘qib, yozib oling.
- Cambridge Dictionary da banana, doctor, chocolate, information so‘zlarining UK audiosini tinglang.
- O‘z yozuvingizda har bir so‘zdagi urg‘uli bo‘g‘in boshqalardan baland va uzunroq eshitilyaptimi? Hamma bo‘g‘in teng bo‘lsa, schwa yo‘q.
- Keyin 6 ta gapni yozib oling va bir kun o‘tib tinglang. To, the, of, and so‘zlari deyarli "yutilib" eshitilishi kerak.
Mashq
A. Har bir so‘zda nechta schwa bor? (Lug‘atdagi UK transkripsiyaga ko‘ra.)
- 1. Canada
- 2. today
- 3. seven
- 4. agenda
- 5. famous
- 6. tomorrow
- 7. correct
- 8. Saturday
B. Gapda qaysi so‘z to‘liq, qaysi so‘z kuchsiz shaklda aytiladi?
- 9. I can help you.
- 10. Who is this present for?
- 11. She was at home.
- 12. Yes, she was.
Javoblar
1 — 2 ta: /ˈkænədə/. 2 — 1 ta: /təˈdeɪ/. 3 — 0 yoki 1: lug‘atlarda /ˈsevn/ yoki /ˈsevən/ ko‘rinishida uchraydi; tez nutqda odatda /ˈsevn/, ya’ni n o‘zi bo‘g‘in hosil qiladi. 4 — 2 ta: /əˈdʒendə/. 5 — 1 ta: /ˈfeɪməs/. 6 — 1 ta: /təˈmɒrəʊ/. 7 — 1 ta: /kəˈrekt/. 8 — 1 ta: /ˈsætədeɪ/.
9 — kuchsiz /kən/. 10 — to‘liq /fɔː/, chunki gap oxirida. 11 — kuchsiz /wəz/. 12 — to‘liq /wɒz/, chunki javob shu so‘z bilan tugaydi.
3-savol ataylab qiyin berilgan: seven, button, table kabi so‘zlarda schwa ko‘pincha umuman tushib qoladi va undosh o‘zi bo‘g‘in bo‘ladi. Lug‘atda bu /ə/ ning kichik yoki qavsda yozilishidan bilinadi. Schwa talaffuzni yaxshilashning boshqa qoidalari bilan birga talaffuzni yaxshilash: 6 qoida sahifasida ham qisqacha berilgan.
BandMate bilan mashq
Schwa jadvaldan emas, gapirish ritmidan o‘rganiladi. BandMate ilovasida gaplarni ovoz chiqarib aytib talaffuz bo‘yicha fikr olasiz, Bandi bilan suhbatda esa kuchsiz shakllarni jonli nutqda ishlatasiz. Bugun bitta ish qiling: I want to go to the… bilan boshlanadigan uchta gap ayting va to, the so‘zlarini qisqa, yengil talaffuz qiling.
Manbalar
- Cambridge Dictionary: pronunciation — UK va US audio va transkripsiya.
- Oxford Learner’s Dictionaries — transkripsiya va audio.
- BBC Learning English: Pronunciation — schwa va kuchsiz shakllar bo‘yicha video darslar.
