Inglizcha /r/ aytilganda til uchi og‘iz tomiga tegmaydi va titramaydi: til uchi biroz yuqoriga va orqaga qayriladi, lablar yengil yumaloqlanadi, havo erkin o‘tadi. O‘zbekcha r (rang, bor, tarvuz) esa til uchining tish ortidagi do‘mboqqa bir yoki bir necha marta urilishidan hosil bo‘ladi. Titroq r bilan aytilgan red, very, sorry tushunarli, lekin darhol kuchli aksent sifatida eshitiladi.
Ikkinchi muhim qoida aksentga bog‘liq. Britaniya standart talaffuzida r faqat undan keyin unli tovush kelsa aytiladi: red, very, sorry — ha; car, park, teacher — yo‘q. Amerika talaffuzida esa yozilgan har bir r aytiladi.
Til holati: 4 qadam
- Til uchini ko‘taring, lekin tegizmang. Til uchi tish ortidagi do‘mboqning biroz orqasiga qaraydi, orada ingichka bo‘shliq qoladi.
- Tilning yon tomonlari yuqori yon tishlarga tegib turadi. Shu tufayli til "qoshiq" shaklini oladi.
- Lablarni yengil yumaloqlang. Ayniqsa so‘z boshida: red, right, road. Ingliz tilida so‘zlashuvchilar /r/ da lablarni ko‘pincha oldinga chiqaradi.
- Ovoz bering, lekin til harakatlanmasin. Tovush "silliq" chiqadi, hech qanday urilish yoki titrash yo‘q.
Yordamchi usul. O‘zbekcha jurnal so‘zidagi "j" tovushini (/ʒ/) cho‘zib ayting. Endi til holatini o‘zgartirmasdan, tilni sal pastga tushirib, shivirlash shovqinini yo‘qoting. Qolgan silliq tovush inglizcha /r/ ga juda yaqin. Yana bir usul: w dan boshlang, lablar yumaloq holatida tilni yuqoriga ko‘taring: w-r-red.
Ko‘zguda tekshiring: /r/ aytayotganda til uchi tishlar orasidan ko‘rinmasligi, lablar esa biroz yumaloq bo‘lishi kerak.
O‘zbekcha r va inglizcha r: farq qayerda
| Belgi | O‘zbekcha r | Inglizcha /r/ |
|---|---|---|
| Til uchi | Do‘mboqqa uriladi | Hech narsaga tegmaydi |
| Harakat | Bir yoki bir necha zarb | Silliq, bir tekis |
| Lablar | Neytral | Yengil yumaloq |
| So‘z oxirida | Doim aytiladi: bor, tur | UK: aytilmaydi; US: aytiladi |
| Undosh oldida | Doim aytiladi: tarvuz | UK: aytilmaydi (park); US: aytiladi |
O‘zbek o‘rganuvchilari odatda uchta xato qiladi:
- Titroq r. Very — "verri", sorry — "sorri". To‘g‘risi: til tegmaydi, bitta silliq tovush.
- Aralash aksent. Gapning bir qismida Britaniya uslubida (car /kɑː/), boshqasida o‘zbekcha titroq r bilan (park "park"). Bitta aksentni tanlang.
- Yozuvga qarab o‘qish. World, work, first, girl so‘zlarida r harfi bor, lekin Britaniya talaffuzida r tovushi yo‘q; u yerdagi unli /ɜː/ bilan tugaydi. Bu so‘zlarni "vorld", "gerl" deb aytmang.
Britaniyada r qachon aytilmaydi
Qoida bitta: r dan keyin unli tovush kelsa — aytiladi; undosh kelsa yoki so‘z tugasa — aytilmaydi.
| So‘z | UK | US | Izoh |
|---|---|---|---|
| red | /red/ | /red/ | Unli oldida — ikkalasida ham |
| very | /ˈveri/ | /ˈveri/ | Unlilar orasida — ikkalasida ham |
| car | /kɑː/ | /kɑːr/ | So‘z oxiri |
| park | /pɑːk/ | /pɑːrk/ | Undosh oldida |
| bird | /bɜːd/ | /bɝːd/ | Undosh oldida |
| teacher | /ˈtiːtʃə/ | /ˈtiːtʃɚ/ | So‘z oxiri |
| here | /hɪə/ | /hɪr/ | So‘z oxiri |
| more | /mɔː/ | /mɔːr/ | So‘z oxiri |
| hair | /heə/ | /her/ | So‘z oxiri |
| water | /ˈwɔːtə/ | /ˈwɑːt̬ɚ/ | So‘z oxiri |
Shu sababli Britaniya talaffuzida ba’zi so‘z juftlari bir xil eshitiladi: saw — sore, law — lore, caught — court, sauce — source, father — farther. Amerika talaffuzida ular farq qiladi. Tinglab tushunishda buni bilish foydali: Britaniya aksentli IELTS audiosida court ni caught deb eshitsangiz, kontekst yordam beradi.
Linking r: so‘zlar ulanganda
Britaniya talaffuzida so‘z oxiridagi "jim" r keyingi so‘z unli bilan boshlansa qaytib keladi:
- far /fɑː/, lekin far away /fɑːr əˈweɪ/
- four /fɔː/, lekin four apples /fɔːr ˈæplz/
- where /weə/, lekin Where is it? /weər ɪz ɪt/
- more /mɔː/, lekin more and more /mɔːr ən mɔː/
Ba’zi britaniyaliklar yozuvda r bo‘lmagan joyda ham r qo‘shadi: the idea(r) of, law(r) and order. Buni "intrusive r" deyishadi. Uni eshitganda tanib olish kifoya, o‘zingiz ishlatishingiz shart emas. So‘zlarning ulanishi haqida bog‘liq nutq: linking sahifasida ko‘proq.
Qaysi aksentni tanlash kerak
Ikkalasi ham to‘g‘ri va xalqaro miqyosda tushuniladi. Tanlashda amaliy savolni bering: qaysi aksentdagi audio va videolarni ko‘proq tinglaysiz? Shu aksentga taqlid qilish osonroq. Faqat bitta so‘zning ichida aralashtirmang. Ikki aksentning boshqa farqlari (hot, bath, water) British va American talaffuzi sahifasida.
Minimal juftliklar
/r/ va /l/. O‘zbeklar bu ikkisini kamdan-kam aralashtiradi, lekin inglizcha /r/ ni mashq qilayotganda aniq farq til uchida sezilishi kerak: /l/ da til tegadi, /r/ da tegmaydi. /l/ ning so‘z oxiridagi "qalin" varianti dark L talaffuzi sahifasida.
| /r/ | /l/ | /r/ | /l/ |
|---|---|---|---|
| right | light | grass | glass |
| road | load | fry | fly |
| rice | lice | pray | play |
| rock | lock | correct | collect |
/r/ va /w/. Lablarni haddan tashqari yumaloqlasangiz, /r/ /w/ ga o‘xshab qoladi. Farq tilda: /r/ da til uchi ko‘tarilgan, /w/ da pastda.
| /r/ | /w/ |
|---|---|
| red | wed |
| ring | wing |
| right | white |
| rest | west |
| rate | wait |
W tovushining o‘zi haqida inglizcha W va V talaffuzi sahifasida o‘qing.
Mashq so‘zlari va gaplar
Rasmlardagi so‘zlarni avval Britaniya, keyin Amerika uslubida ayting. Qaysilarida Britaniya talaffuzida r aytilmaydi?
Red, rainy, rice — r unli oldida, ikkala aksentda ham aytiladi. Car, water, girl, door, brother — Britaniya talaffuzida r yo‘q.
Qo‘shimcha so‘zlar: very, sorry, around, library, February, three, tree, street, bread, strong, carry, tomorrow. Library /ˈlaɪbrəri/ va February /ˈfebruəri/ da r ikki marta keladi, ikkalasi ham unli oldida.
Gaplar:
- Rustam runs around the park every morning.
- It’s very rainy in Tashkent in April.
- Sorry, I’m really tired after work.
- My brother’s car is red.
- There are four apples on the table.
- Her birthday is on the third of February.
- We bought bread and rice at Chorsu bazaar.
- Where are the tickets for the train?
5-gapda linking r ikki joyda: There are va four apples. 8-gapda Where are.
Tinglab tekshirish tartibi
- Yuqoridagi 8 gapni telefoningizga yozib oling.
- Cambridge Dictionary da very, sorry, car, February so‘zlarining UK va US audiosini tinglang.
- O‘z yozuvingizda ikki narsani tekshiring: r da "trrr" titrashi bormi va tanlagan aksentingizda aytilmasligi kerak bo‘lgan r aytilganmi.
- Titrash eshitilsa, jurnal usuliga qaytib, faqat red, very, sorry so‘zlarini 10 marta takrorlang.
Mashq: Britaniya talaffuzida r aytiladimi?
Har bir qatordagi qalin r harfi Britaniya standart talaffuzida aytiladimi (ha/yo‘q)?
- 1. car
- 2. car engine
- 3. car keys
- 4. for me
- 5. for Aziz
- 6. here
- 7. Here it is.
- 8. garden
- 9. very
- 10. teacher
- 11. The teacher asked a question.
- 12. world
Javoblar
1 — yo‘q; 2 — ha (linking r, keyingi so‘z unli bilan boshlanadi); 3 — yo‘q; 4 — yo‘q; 5 — ha; 6 — yo‘q; 7 — ha; 8 — yo‘q; 9 — ha; 10 — yo‘q; 11 — ha (teacher asked); 12 — yo‘q.
Amerika talaffuzida 12 ta holatning hammasida r aytiladi. Agar siz Amerika aksentini tanlagan bo‘lsangiz, bu mashqni teskari qiling: har bir r ni titratmasdan, silliq ayting.
BandMate bilan mashq
BandMate ilovasida gaplarni ovoz chiqarib aytib talaffuz bo‘yicha fikr olishingiz, Bandi bilan suhbatda esa very, really, sorry kabi so‘zlarni jonli nutqda ishlatishingiz mumkin. Ilova til holatingizni ko‘rmaydi, shuning uchun yuqoridagi ko‘zgu mashqini alohida bajaring. Bugun bitta vazifa: Rustam runs around the park gapini titrashsiz, 5 marta ketma-ket ayting.
Manbalar
- Cambridge Dictionary: pronunciation — UK va US audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — Britaniya va Amerika transkripsiyasi.
- BBC Learning English: Pronunciation — tovushlar bo‘yicha video darslar.
