Thirteen (13) va thirty (30) ni farqlaydigan asosiy narsa — urg‘u. -teen sonlarida urg‘u oxirgi bo‘g‘inda va unli uzun: thir-TEEN /ˌθɜːˈtiːn/. -ty sonlarida urg‘u birinchi bo‘g‘inda, oxiri qisqa va n siz: THIR-ty /ˈθɜːti/. Agar -teen ni cho‘zib, oxiridagi /n/ ni aniq aytsangiz va -ty ni qisqa tugatsangiz, 15 va 50 ni hech kim adashtirmaydi.
Tinglash tomoni — raqamlar diktanti va imtihon tuzoqlari — IELTS Listening raqamlar va sanalar sahifasida, sonlarning umumiy ro‘yxati esa 1 dan 100 gacha sonlar sahifasida. Bu yerda asosiy e’tibor o‘zingiz aytganda tushunarli bo‘lishga va real vaziyatlarga qaratilgan.
Nega o‘zbeklar “thirTY” deydi
O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi: kitob, maktab, o‘ttiz, ellik. Bu odat ingliz so‘ziga ham ko‘chadi. Natijada thirty “thir-TI”, forty “for-TI”, fifty “fif-TI” bo‘lib chiqadi. Ingliz qulog‘i uchun oxirgi bo‘g‘indagi urg‘u — -teen belgisi. Siz 50 demoqchisiz, tinglovchi 15 ni eshitadi.
Ikkinchi sabab — unlining uzunligi. O‘zbek tilida unli uzun-qisqa bo‘lib farq qilmaydi, shuning uchun -teen dagi uzun /iː/ ham, -ty dagi qisqa /i/ ham bir xil “i” bo‘lib qoladi. Uchinchisi — so‘z oxiridagi undoshni yutib yuborish: fifteen ning /n/ i tushsa, u fifty ga juda yaqinlashadi.
Rus tilida ham тринадцать va тридцать butunlay boshqa so‘zlar, shuning uchun rus tili orqali o‘rganganlarda ham bu farqqa quloq o‘rganmagan.
Juftliklar jadvali: urg‘u, unli va oxiri
| Son | IPA (UK) | Urg‘u | Son | IPA (UK) | Urg‘u |
|---|---|---|---|---|---|
| 13 thirteen | /ˌθɜːˈtiːn/ | thir-TEEN | 30 thirty | /ˈθɜːti/ | THIR-ty |
| 14 fourteen | /ˌfɔːˈtiːn/ | four-TEEN | 40 forty | /ˈfɔːti/ | FOR-ty |
| 15 fifteen | /ˌfɪfˈtiːn/ | fif-TEEN | 50 fifty | /ˈfɪfti/ | FIF-ty |
| 16 sixteen | /ˌsɪksˈtiːn/ | six-TEEN | 60 sixty | /ˈsɪksti/ | SIX-ty |
| 17 seventeen | /ˌsevnˈtiːn/ | seven-TEEN | 70 seventy | /ˈsevnti/ | SEV-en-ty |
| 18 eighteen | /ˌeɪˈtiːn/ | eigh-TEEN | 80 eighty | /ˈeɪti/ | EIGH-ty |
| 19 nineteen | /ˌnaɪnˈtiːn/ | nine-TEEN | 90 ninety | /ˈnaɪnti/ | NINE-ty |
Imlo eslatmasi: fourteen da u bor, forty da yo‘q. Bu ham test va diktantlarda ko‘p uchraydigan xato.
Amerikacha qo‘shimcha belgi: T ning o‘zi
Amerikacha talaffuzda farq yana aniqroq. -teen dagi T urg‘uli bo‘g‘in boshida, shuning uchun aniq va nafasli: thir-tʰeen. -ty dagi T esa urg‘usiz, shuning uchun flapga aylanadi: thirty “thərdi”, forty “fordi”, eighty “eydi”. Twenty, seventy da esa t ko‘pincha deyarli yo‘qoladi: “twenny”, “sevenny”. Demak, amerikalik gapirganda qattiq T eshitsangiz — -teen, yumshoq “d” yoki T siz tugasa — -ty. Bu hodisaning qoidasi: American T talaffuzi.
Urg‘u ko‘chadigan holat: fourteen students
-teen ning urg‘usi har doim ham oxirida qolmaydi. Ortidan urg‘uli ot kelsa, ingliz ritmi ikki urg‘uni yonma-yon qo‘ymaslikka harakat qiladi va -teen ning urg‘usi oldinga suriladi:
| Yolg‘iz yoki gap oxirida | Ot oldida |
|---|---|
| She’s fourTEEN. | FOURteen STUdents |
| It costs fifTEEN. | FIFteen POUNDS |
| Page sevenTEEN. | SEVenteen PAges |
Bu holatda urg‘u farqi yo‘qoladi va ikki belgi qoladi: -teen ning uzun /iː/ si va oxirgi /n/. Shuning uchun muhim raqamni gap oxiriga qo‘ying: The price is fifteen aniqroq, It’s fifteen pounds esa noaniqroq. Ritm va gap urg‘usi haqida umumiy tushuncha: gap urg‘usi va ritm.
Real vaziyatlar: narx, yil, yosh, vaqt
Adashish qimmatga tushadigan joylar:
| Vaziyat | Xavfli juftlik | Qanday aniqlashtirish |
|---|---|---|
| Bozorda narx | fifteen / fifty thousand som | One-five? Or five-oh? |
| Taksi | thirteen / thirty dollars | raqamni telefonda ko‘rsatish |
| Yosh | She’s fourteen / forty. | kontekst odatda yordam beradi |
| Yil | twenty thirteen (2013) / twenty thirty (2030) | Twenty one-three? |
| O‘tgan asr | nineteen fourteen (1914) / nineteen forty (1940) | the nineteen-forties (1940-yillar) |
| Vaqt | five-fifteen (5:15) / five-fifty (5:50) | quarter past five deb aytish |
| Xona, avtobus | room sixteen / sixty | raqamlarni alohida: six-oh |
| Chegirma | fifteen / fifty per cent off | yozilgan narxni so‘rash |
Chorsu bozorida xorijlik mehmonga yordam berayotganingizni tasavvur qiling. Fifty thousand ni “fif-TI” desangiz, mehmon 15 000 so‘m kutadi va keyin tushunmovchilik chiqadi. Xavfsiz usul: It’s fifty thousand. Five-oh. — ya’ni sonni aytib, raqamlarini alohida qaytarish. Ingliz tilida so‘zlashuvchilar ham shunday qiladi, bu g‘alati eshitilmaydi.
Telefon raqamlari: -teen/-ty muammosidan qochish
O‘zbekcha odat — telefon raqamini juftlab aytish: “o‘ttiz uch, qirq besh…”. Shu odatni inglizchaga ko‘chirsangiz, thirty-three, forty-five kabi xavfli sonlar paydo bo‘ladi. Inglizcha odatiy usul — raqamma-raqam: three-three, four-five. Shunda -teen/-ty muammosi umuman yo‘qoladi.
Agar kimdir juftlab aytsa (My number is ninety, fifteen…), qaytarib so‘rang: Sorry, was that one-five or five-oh?
Og‘zaki mashq: 3 bosqich
1-bosqich: yolg‘iz sonlar. Har juftni 3 marta ayting, -teen ni cho‘zib va /n/ ni eshittirib: thirTEEEN — THIRty. Qo‘lingiz bilan urg‘uli bo‘g‘inda stolga urib turing.
2-bosqich: gap oxirida. Quyidagi gaplarni o‘qing:
- My sister is thirteen.
- Our flat is on floor sixteen.
- The bus to the airport is number seventy.
- I’m nineteen, and my brother is thirty. — o‘z yoshingizga moslang.
- The lesson starts at five-fifteen.
3-bosqich: savol-javob. Sherik bilan yoki o‘zingiz ikki rolda:
A: How much is this scarf?
B: Fifty thousand.
A: Fifteen?
B: No, fifty. Five-oh.
Yozib olib, lug‘at audiosi bilan solishtirish
- 1. Cambridge Dictionary da fifteen va fifty ni oching, UK va US audiosini tinglang. Urg‘u belgisi (ˈ) qaysi bo‘g‘in oldida turganiga qarang.
- 2. Telefon diktofoniga 7 juftni (thirteen–thirty … nineteen–ninety) aralash tartibda o‘qing va qaysi tartibda o‘qiganingizni qog‘ozga yozing.
- 3. Bir kundan keyin yozuvni tinglab, eshitganingizni yozing. Qog‘ozdagi bilan mos kelmagan son — sizning zaif joyingiz.
- 4. Shu sonni lug‘at audiosidan keyin darhol 5 marta takrorlang va qayta yozing.
Urg‘u umuman qanday belgilanishi va boshqa so‘zlarda qanday ishlashi: so‘z urg‘usi qoidalari.
Mashq: qaysi son?
A. Katta harflar urg‘uli bo‘g‘inni ko‘rsatadi. Raqam bilan yozing.
- 1. The ticket costs for-TEEN pounds.
- 2. My grandfather is EIGH-ty.
- 3. We need SIX-ty chairs for the wedding.
- 4. She was born in nine-TEEN ninety-nine.
- 5. The shop closes at six-THIR-ty.
- 6. Turn to page seven-TEEN.
B. To‘g‘ri variantni tanlang.
- 7. Ingliz tilida so‘zlashuvchi It’s FIFteen POUNDS dedi. Qaysi belgi 15 ekanini ko‘rsatadi? a) urg‘u b) uzun /iː/ va oxirgi /n/
- 8. Amerikalik “thərdi” dedi. Bu a) 13 b) 30
- 9. Forty yoki fourty — qaysi to‘g‘ri yoziladi?
- 10. Narxni aniqlashtirish uchun qaysi savol yaxshiroq? a) Fifteen or fifty? b) One-five or five-oh?
Javoblar
1 — 14. 2 — 80. 3 — 60. 4 — 1999. 5 — 6:30. 6 — 17.
7 — b: ot oldida urg‘u oldinga ko‘chgan, shuning uchun faqat uzun /iː/ va /n/ qoladi. 8 — b: flap T faqat -ty da bo‘ladi. 9 — forty. 10 — b: raqamlarni alohida aytish ikkala sonni ham aniq ajratadi; a) variant ham ishlaydi, lekin javob yana o‘sha xavfli so‘zlar bilan keladi.
Bandi bilan narx va yoshni aytish
BandMate ilovasida Bandi bilan bozorda savdolashish yoki o‘zingizni tanishtirish kabi suhbat qilib, yoshingiz, narx va sanalarni ovoz chiqarib aytishni mashq qilasiz. Ilova talaffuz bo‘yicha fikr beradi; agar u fifty ni fifteen deb yozib olsa, bu urg‘uni tekshirishga signal. AI fikri yordamchi, rasmiy baho emas.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — sonlarning UK/US transkripsiyasi, urg‘u belgisi va audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — British va North American audio.
