American T talaffuzi: water nega “wadder” eshitiladi

Amerikacha talaffuzda t ikki unli orasida kelsa va keyingi bo‘g‘in urg‘usiz bo‘lsa, u tez, yumshoq tovushga aylanadi. Bu flap T deyiladi: til uchi tish ortidagi do‘ngga bir marta, juda tez tegadi. Water “wadər”, city “sidi”, get it “gedit” bo‘lib eshitiladi. Shu tovush o‘zbekcha r ning bir martalik tegishiga juda yaqin. Britaniya talaffuzida esa bu joyda odatda aniq /t/ aytiladi, so‘zlashuvda esa ba’zan tomoqdagi qisqa to‘xtalish — glottal stop.

Qisqa qilib: amerikaliklar t ni bir necha xil aytadi va qaysi biri chiqishi so‘zdagi o‘rniga bog‘liq. Quyida beshta holat, qoida, so‘z jadvallari va mashq bor. UK va US farqlarining umumiy ro‘yxati British va American talaffuz farqi sahifasida; bu sahifa faqat t ga bag‘ishlangan.

Amerikacha T ning beshta ko‘rinishi

1-holatdagi nafas (aspiration) haqida p, t, k nafasi sahifasida batafsil yozilgan. Quyida eng ko‘p savol tug‘diradigan 2-holatga to‘xtalamiz.

Flap T qachon eshitiladi: uchta shart

• 1. Oldida unli yoki r bor: wa-ter, ci-ty, par-ty, for-ty.
• 2. Keyin unli yoki urg‘usiz bo‘g‘in keladi: -er, -y, -le, -ed, -ing.
• 3. Keyingi bo‘g‘in urg‘usiz. Shu shart eng muhimi.

Uchinchi shartni juftliklarda ko‘ring. Urg‘u ko‘chsa, t ham o‘zgaradi:

Flap so‘zlar chegarasida ham ishlaydi: get it “ge-dit”, a lot of “ə-la-dəv”, what is it “wa-di-zit”, put it on “pu-di-don”. Shuning uchun amerikacha tez nutqda What are you doing? “wadəryə duing” bo‘lib eshitiladi.

Lug‘atlar flapni turlicha belgilaydi: Cambridge Dictionary US transkripsiyada /t̬/ yozadi (water /ˈwɑː.t̬ɚ/), fonetika kitoblarida esa [ɾ] belgisi ishlatiladi. Ikkalasi bitta tovush.

So‘z jadvali: 20 ta flap so‘z

Thirty, forty, eighty dagi flap raqamlarni tinglashda muhim: thirty “thərdi” bo‘lib eshitiladi, thirteen esa urg‘uli, aniq T bilan. Bu farq thirteen va thirty talaffuzi sahifasida.

Tinglashdagi tuzoq: bir xil eshitiladigan juftliklar

Flap tufayli amerikacha nutqda quyidagi juftliklar deyarli bir xil eshitiladi. Farqni kontekst hal qiladi.

O‘zbek qulog‘i uchun nima qiyin

Ikki sabab bor. Birinchisi — o‘zbek tilida t har doim aniq aytiladi: vatan, bitta, ota. Shuning uchun o‘quvchi amerikacha water ni birinchi marta eshitganda “wadər” ni boshqa so‘z deb o‘ylaydi yoki imloda wader yozadi. Ikkinchisi — kitobdan o‘rgangan talaffuz: computer “kompyuter” bo‘lib, o‘zbekcha qattiq t va r bilan aytiladi.

Yaxshi xabar: flap uchun kerakli harakat sizda bor. O‘zbekcha bora yoki ora dagi r ni bir marta, yumshoq teging — bu flapga juda yaqin. Faqat uni aylantirmang (titratmang) va kuchli aytmang. Water ni “vo-ra” emas, “wa-dər” ga yaqinlashtiring: birinchi bo‘g‘in urg‘uli, ikkinchisi qisqa.

Bir xato keng tarqalgan: flapni hamma joyda ishlatish. Hotel “hodel” emas, attack “ədek” emas: bu so‘zlarda urg‘u t dan keyingi bo‘g‘inda, shuning uchun aniq T aytiladi.

Britaniyada: glottal stop

Britaniya so‘zlashuv nutqida, ayniqsa London va janubi-sharqda, t ko‘pincha tomoqda qisqa uzilish bilan almashadi: [ʔ]. Water “wo:ʔə”, bottle “boʔl”, get it “geʔ iʔ”. Undosh oldida bu ancha keng: football “fuʔbo:l”, that one “ðæʔ wan”, not really “noʔ riəli”.

Bu tovush sizga tanish: o‘zbekcha ta’lim, ma’no, san’at so‘zlaridagi tutuq belgisi ehtiyotkor talaffuzda xuddi shunday uzilish beradi. Farqi — inglizchada u yozilmaydi.

Glottal stopni o‘zingiz ishlatishingiz shart emas. Imtihonda yoki ish suhbatida aniq /t/ yoki amerikacha flap — ikkalasi ham to‘liq tushunarli. Lekin britaniyalik gapiruvchini tinglaganda uni tanish kerak. Qaysi aksentlar qanday eshitilishi haqida: IELTS Listening aksentlari.

Ovoz chiqarib o‘qish uchun gaplar

Har gapni ikki marta o‘qing: avval aniq T bilan (UK), keyin flap bilan (US).

• 1. I bought a bottle of water. — US: “ba-dl-əv wa-dər”
• 2. It’s a little bit better. — “lidl bit bedər”
• 3. Put it on the computer. — “pu-di-don … kəmpyudər”
• 4. What a beautiful city! — “wa-də byudifl sidi”
• 5. I’ll call you later, after the party. — “leydər … pardi”
• 6. Twenty people waited outside. — “twenny … weydid”
• 7. It doesn’t matter at all. — “medər-ə-dal”
• 8. My brother is a writer. — “raydər”

Lug‘at audiosi bilan tekshirish tartibi

• 1. Tinglang (3 daqiqa). Cambridge Dictionary da water, city, twenty, button, Italy, Italian ni oching. Har birida UK va US audiosini ketma-ket tinglang.
• 2. Yozing (2 daqiqa). Shu olti so‘zni amerikacha aytib, telefonga yozib oling.
• 3. Solishtiring (3 daqiqa). O‘z yozuvingizni lug‘at audiosidan keyin darhol tinglang. Flap “d” dan yumshoqroqmi? Italian da aniq T saqlanganmi?
• 4. Gapga o‘ting (2 daqiqa). Yuqoridagi 8 gapdan uchtasini yozib, xuddi shunday tekshiring. Oxford Learner’s Dictionaries dagi North American audio ham shu maqsadga mos.

Mashq: amerikacha T qaysi turda?

Qalin t amerikacha talaffuzda qanday aytiladi? Variantlar: A — aniq T, B — flap, C — tushadi (nt), D — tomoqda to‘xtalish.

• 1. water
• 2. hotel
• 3. twenty
• 4. button
• 5. city
• 6. attack
• 7. Italy
• 8. Italian
• 9. mountain
• 10. get it
• 11. internet
• 12. forty

Javoblar

1 — B. 2 — A (urg‘u -TEL da). 3 — C: “twenny”; ehtiyotkor nutqda T saqlanishi ham mumkin. 4 — D: “ba’n”. 5 — B. 6 — A (urg‘u -TACK da). 7 — B. 8 — A (urg‘u -TAL- da). 9 — D. 10 — B: “ge-dit”. 11 — C: “innernet”; T li variant ham keng. 12 — B: r dan keyin ham flap bo‘ladi.

10 tadan ko‘p to‘g‘ri bo‘lsa, qoidani tushundingiz: hal qiluvchi narsa — urg‘u qayerda turgani.

Suhbatda T ni sinab ko‘rish

BandMate ilovasida Bandi bilan ovozli suhbatda o‘zingizga qulay aksentni tanlab gapiring va talaffuz bo‘yicha fikr oling. Masalan, sevimli shahringiz haqida gapirganda city, pretty, beautiful, a lot of so‘zlarini ataylab ishlating. Ilova fikri yo‘l ko‘rsatadi, lekin rasmiy baho emas; lug‘at audiosi bilan solishtirishni ham davom ettiring.

Manbalar

• Cambridge Dictionary — UK va US transkripsiya, flap uchun /t̬/ belgisi, audio.
• Oxford Learner’s Dictionaries — British va North American audio.

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling