Dark L talaffuzi: clear va dark L, milk va people misolida

Ingliz tilida /l/ tovushining ikki varianti bor. Clear L ("ochiq L") unli oldida keladi: light, lemon, hello. Dark L ("qalin L") unlidan keyin, undosh oldida yoki so‘z oxirida keladi: milk, full, ball, people. Ikkalasida ham til uchi tish ortidagi do‘mboqqa tegadi. Farq tilning orqa qismida: dark L da u yumshoq tanglay tomon ko‘tariladi va tovush "o" yoki "u" rangini oladi.

Lug‘atlar ikkala variantni ham bir xil /l/ bilan yozadi, chunki qaysi biri kelishi so‘zdagi joyiga qarab avtomatik belgilanadi. Fonetik yozuvda dark L ba’zan [ɫ] belgisi bilan ko‘rsatiladi. Qoidani bilsangiz, har bir so‘zda qaysi L kerakligini o‘zingiz aniqlaysiz.

Til holati

**Clear L (light).** Til uchi yuqori tishlar ortidagi do‘mboqqa tegadi. Tilning qolgan qismi pastda, old tomonda. Lablar biroz yoyilgan. Tovush yengil va "yorug‘", keyingi unliga tez o‘tadi.

**Dark L (milk).**

1. Til uchini xuddi clear L dagidek do‘mboqqa qo‘ying.
2. Endi tilning orqa qismini yuqoriga, u tovushini aytayotgandek ko‘taring.
3. Ovoz bering. Tovush chuqurroq, "bo‘g‘iqroq" chiqadi, xuddi l va u birga aytilgandek.
4. So‘z oxirida til uchini tez olib qochmang: full ni "fu" deb emas, L ni ushlab tugating.

Farqni sezish uchun lee va eel ni ketma-ket ayting. Birinchisida L tilning old qismi bilan, ikkinchisida orqa qismi ko‘tarilgan holda aytiladi.

Qachon clear, qachon dark

Bir so‘zda ikkalasi: little /ˈlɪtl/ — birinchi L clear, ikkinchisi dark. Level, local, lateral ham xuddi shunday.

So‘z o‘zgarganda: feel — dark, lekin feeling — clear, chunki endi L dan keyin unli bor. Call — dark, lekin call it tez nutqda clear bo‘ladi, chunki L keyingi so‘zdagi unliga ulanadi.

Amerika talaffuzida L deyarli hamma joyda "qalinroq": light ham Britaniyadagidan to‘qroq eshitiladi. Britaniya standart talaffuzida esa clear va dark farqi aniq.

O‘zbek o‘rganuvchilari uchun nima qiyin

O‘zbekcha l ko‘p so‘zlarda clear L ga yaqin: lola, bola, kel. Shuning uchun light, hello oson, lekin milk, full, people da ham shu "yorug‘" L ishlatiladi. Natija: milk "mil’k", feel "fil’" kabi, ingichka eshitiladi. Bu tushunishga kamdan-kam xalaqit beradi, lekin aksentni kuchli qiladi.

Rus tilini biladiganlar uchun maslahat: ruscha qattiq л (лук, мало, стол) dark L ga ancha yaqin, yumshoq ль (соль, боль) esa clear L dan ham ingichkaroq. Milk va full da qattiq л ni eslang, lekin light da uni ishlatmang, aks holda so‘z og‘ir eshitiladi.

Ikkinchi keng tarqalgan xato — bo‘g‘in hosil qiluvchi l oldiga unli qo‘shish:

Qanday qilish kerak: people da /p/ ni aytib, lablar ochilgan zahoti til uchini do‘mboqqa qo‘ying. Orada hech qanday unli bo‘lmasin. Havo tilning yon tomonlaridan chiqadi. Table va little da ham xuddi shunday: /b/ yoki /t/ dan keyin til darhol L holatiga o‘tadi.

Yozilgan, lekin aytilmaydigan L

Ba’zi so‘zlarda L harfi umuman o‘qilmaydi: walk, talk, chalk, half, calm, palm, could, should, would, folk, salmon. Walk ni "volk" deb aytish o‘zbeklarda keng tarqalgan; to‘g‘risi /wɔːk/. Bunday so‘zlarning to‘liq ro‘yxati jim harflar (silent letters) sahifasida. Work va walk farqi esa o‘zbeklar qiladigan talaffuz xatolari sahifasida ko‘rilgan.

Juftliklar: clear va dark oynadagi aks

Quyidagi juftlarda bir xil tovushlar teskari tartibda keladi. Chap ustunda L boshda (clear), o‘ngda oxirida (dark). Har juftni ketma-ket ayting va til orqasining harakatini seziring.

Mashq so‘zlari va gaplar

Rasmlardagi so‘zlarni ayting va har biridagi L turini aniqlang.

Hello, melon — clear (L ikki unli orasida). Milk, salt — dark (undosh oldida). School, oil — dark (so‘z oxirida). Bottle, apple, table, people — dark va bo‘g‘in hosil qiluvchi. Friendly da esa L unli oldida, shuning uchun clear.

Qo‘shimcha so‘zlar: light, lemon, blue, clean, film, help, self, world, careful, beautiful, hospital, animal, usually.

Gaplar:

1. Lola feels ill.
2. My uncle Jamol sells milk at the bazaar.
3. People in our mahalla help each other.
4. Please call me after school.
5. Put the bottle of oil on the table.
6. The little girl loves yellow balloons.
7. It’s a beautiful hotel, but it’s full.
8. I usually feel sleepy after a big meal.

1-gapda uchta L bor: Lola dagi birinchi L clear, feels va ill da dark. Lola ning ikkinchi L i ham ikki unli orasida, shuning uchun clear.

Tinglab tekshirish tartibi

1. Juftliklar jadvalini (leaf — feel...) yozib oling.
2. Cambridge Dictionary da people, milk, feel, little so‘zlarining UK audiosini tinglang. So‘z oxiridagi L ning "chuqur" rangiga e’tibor bering.
3. O‘z yozuvingizni tinglang: feel va pool oxiri ingichka "l’" bo‘lib qolmayaptimi? People da p va L orasida unli eshitilmayaptimi?
4. Muammoli so‘zni sekin, uch bo‘lakka bo‘lib ayting (pee — p — l), keyin birlashtiring.

Test: clear L mi yoki dark L mi?

Qalin belgilangan L ning turini aniqlang (Britaniya talaffuzi bo‘yicha).

• 1. lemon
• 2. milk
• 3. people
• 4. yellow
• 5. feel
• 6. feeling
• 7. help
• 8. flower
• 9. table
• 10. Jamol
• 11. alive
• 12. school

Javoblar

1 — clear; 2 — dark; 3 — dark (bo‘g‘in hosil qiladi); 4 — clear; 5 — dark; 6 — clear; 7 — dark; 8 — clear (undosh + L + unli); 9 — dark; 10 — dark; 11 — clear; 12 — dark.

6-savol eng muhim: bir so‘zning o‘zi qo‘shimcha olgach L turini o‘zgartiradi. Fill — filling, call — calling, smell — smelly juftlarini ham shu tarzda ayting. Bu mavzu so‘z oxiridagi undoshlarning umumiy muammosi bilan bog‘liq: so‘z oxiridagi undoshlar sahifasiga ham qarang. Inglizcha /l/ ni /r/ dan ajratish uchun inglizcha R tovushi sahifasidagi juftliklarni mashq qiling.

BandMate bilan mashq

BandMate ilovasida gaplarni ovoz chiqarib aytib, talaffuz bo‘yicha fikr olasiz; Bandi bilan suhbatda esa people, school, really, usually kabi so‘zlar o‘z-o‘zidan ko‘p uchraydi. Bugungi vazifa: oilangiz haqida to‘rtta gap ayting va har birida kamida bitta dark L bo‘lsin (My uncle is a doctor. My little sister likes milk.).

Manbalar

• Cambridge Dictionary: pronunciation — UK va US audio.
• Oxford Learner’s Dictionaries — transkripsiya va audio.
• BBC Learning English: Pronunciation — tovushlar bo‘yicha video darslar.

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling