Silent letters — yozilgan, lekin talaffuz qilinmaydigan harflar: knife /naɪf/ da k, island /ˈaɪlənd/ da s, Wednesday /ˈwenzdeɪ/ da birinchi d, listen /ˈlɪsn/ da t. Ularning ko‘pchiligi tasodifiy emas, 13 ta takrorlanadigan qolipga tushadi: kn- boshida k o‘qilmaydi, -mb oxirida b o‘qilmaydi va hokazo. Quyida har qolip, IPA va tarjimasi bilan 60 so‘z, oxirida mashq.
O‘zbek lotin yozuvida deyarli har harf o‘qiladi: kitob qanday yozilsa, shunday aytiladi. Shu odat inglizchaga ko‘chganda “k-nayf”, “is-lend”, “sal-mon” paydo bo‘ladi. Yechim — harfni emas, so‘zning tovush shaklini yodlash.
Nega ingliz tilida o‘qilmaydigan harflar bor
Qisqacha: yozuv qotib qoldi, talaffuz o‘zgarishda davom etdi. Knight, know so‘zlaridagi k bir necha asr oldin aytilgan, keyin tushib qolgan, imlo esa eskicha qolgan. Debt, doubt dagi b ni esa olimlar so‘zni lotincha ildiziga (debitum, dubitare) o‘xshatish uchun keyinroq qo‘shgan — u hech qachon aytilmagan. Island dagi s ham shunday “ilmiy” qo‘shimcha. Bu tarixni bilish shart emas, lekin bir narsani tushuntiradi: qoidalar bor, ammo istisnolar ham ko‘p, shuning uchun har yangi so‘zni lug‘atda eshitib tekshirish kerak.
60 so‘z qoliplar bo‘yicha
1. kn- boshida k o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| know | /nəʊ/ | bilmoq |
| knife | /naɪf/ | pichoq |
| knee | /niː/ | tizza |
| knock | /nɒk/ | taqillatmoq |
| knowledge | /ˈnɒlɪdʒ/ | bilim |
| knot | /nɒt/ | tugun |
Gapda: I know you hurt your knee — knock on my door if you need a knife to cut the knot. Know va no, knot va not bir xil aytiladi.
2. wr- boshida va boshqa so‘zlarda w o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| write | /raɪt/ | yozmoq |
| wrong | /rɒŋ/ | noto‘g‘ri |
| wrist | /rɪst/ | bilak |
| answer | /ˈɑːnsə/ | javob |
| sword | /sɔːd/ | qilich |
| two | /tuː/ | ikki |
Gapda: Write the answer to question two; the wrong one hurt my wrist. Amerikancha: answer /ˈænsɚ/, sword /sɔːrd/.
3. -mb oxirida va -bt da b o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| climb | /klaɪm/ | ko‘tarilmoq, tirmashmoq |
| comb | /kəʊm/ | taroq |
| lamb | /læm/ | qo‘zi |
| thumb | /θʌm/ | bosh barmoq |
| debt | /det/ | qarz |
| doubt | /daʊt/ | shubha |
Gapda: I doubt he can climb with a broken thumb. Diqqat: climbing, climber da ham b o‘qilmaydi.
4. -alk, -alf, -alm va could/should da l o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| walk | /wɔːk/ | yurmoq |
| talk | /tɔːk/ | gaplashmoq |
| half | /hɑːf/ | yarim |
| calm | /kɑːm/ | xotirjam |
| could | /kʊd/ | …a olardi |
| should | /ʃʊd/ | …ishi kerak |
| salmon | /ˈsæmən/ | losos (baliq) |
Gapda: We should walk and talk for half an hour; it could help you stay calm. Amerikada calm ni ba’zilar /kɑːlm/ deb l bilan aytadi; ikkala variant ham lug‘atlarda bor. Would ham shu guruhga kiradi: /wʊd/.
5. -stle, -sten, Christmas da t o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| listen | /ˈlɪsn/ | tinglamoq |
| castle | /ˈkɑːsl/ | qal’a |
| whistle | /ˈwɪsl/ | hushtak |
| fasten | /ˈfɑːsn/ | mahkamlamoq, taqmoq |
| Christmas | /ˈkrɪsməs/ | Rojdestvo |
Gapda: Please listen and fasten your seat belts. Often bu yerda alohida: /ˈɒfn/ ham, /ˈɒftən/ ham to‘g‘ri hisoblanadi.
6. h o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| hour | /ˈaʊə/ | soat (vaqt) |
| honest | /ˈɒnɪst/ | halol |
| honour | /ˈɒnə/ | sharaf |
| ghost | /ɡəʊst/ | arvoh |
| rhythm | /ˈrɪðəm/ | ritm |
Talaffuz grammatikaga ta’sir qiladi: an hour, an honest man — chunki so‘z unli tovush bilan boshlanadi. Amerikancha: honor, herb /ɝːb/ (britancha /hɜːb/).
7. g va gh o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| sign | /saɪn/ | belgi; imzolamoq |
| design | /dɪˈzaɪn/ | dizayn |
| foreign | /ˈfɒrən/ | xorijiy |
| night | /naɪt/ | tun |
| daughter | /ˈdɔːtə/ | qiz (farzand) |
| eight | /eɪt/ | sakkiz |
| though | /ðəʊ/ | garchi, ammo |
Diqqat: gh har doim jim emas. Laugh, enough, cough da u /f/ o‘qiladi.
8. -mn oxirida n o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| autumn | /ˈɔːtəm/ | kuz |
| column | /ˈkɒləm/ | ustun |
| hymn | /hɪm/ | madhiya |
9. p o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| psychology | /saɪˈkɒlədʒi/ | psixologiya |
| receipt | /rɪˈsiːt/ | chek (to‘lov) |
| cupboard | /ˈkʌbəd/ | shkaf |
O‘zbek va rus tilida psixologiya da p aytiladi, shuning uchun bu so‘z ayniqsa ko‘p xato qilinadi.
10. s o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| island | /ˈaɪlənd/ | orol |
| aisle | /aɪl/ | yo‘lak (samolyot, do‘kon) |
Samolyotda Window or aisle? deb so‘rashadi. Aisle aynan I’ll kabi aytiladi.
11. gu- da u o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| guest | /ɡest/ | mehmon |
| guitar | /ɡɪˈtɑː/ | gitara |
| build | /bɪld/ | qurmoq |
| biscuit | /ˈbɪskɪt/ | pechenye |
12. d o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| Wednesday | /ˈwenzdeɪ/ | chorshanba |
| sandwich | /ˈsænwɪdʒ/ | sendvich |
| handsome | /ˈhænsəm/ | kelishgan |
Wednesday uch emas, ikki bo‘g‘in: WENZ-day. Oxiri /deɪ/ yoki /di/ bo‘lishi mumkin. Hafta kunlarining boshqa talaffuz tuzoqlari hafta kunlari va oylar sahifasida.
13. sc- va -scle da c o‘qilmaydi
| So‘z | IPA | Tarjima |
|---|---|---|
| muscle | /ˈmʌsl/ | muskul |
| scissors | /ˈsɪzəz/ | qaychi |
| science | /ˈsaɪəns/ | fan, ilm |
Qo‘shimcha bilan “tiriladigan” harflar
Eng foydali sir: jim harf ko‘pincha so‘zga qo‘shimcha qo‘shilganda qaytib eshitiladi. Bu yodlashga yordam beradi:
| Jim harf | Harf eshitiladi |
|---|---|
| sign /saɪn/ | signature /ˈsɪɡnətʃə/, signal |
| design /dɪˈzaɪn/ | designation /ˌdezɪɡˈneɪʃn/ |
| autumn /ˈɔːtəm/ | autumnal /ɔːˈtʌmnəl/ |
| column /ˈkɒləm/ | columnist /ˈkɒləmnɪst/ |
| muscle /ˈmʌsl/ | muscular /ˈmʌskjələ/ |
| bomb /bɒm/ | bombard /bɒmˈbɑːd/ |
Britancha r haqida
Britaniya standart talaffuzida r undoshdan oldin va so‘z oxirida aytilmaydi: car /kɑː/, park /pɑːk/, teacher /ˈtiːtʃə/. Amerikada esa aytiladi: /kɑːr/, /pɑːrk/. Buni odatda silent letter ro‘yxatiga kiritishmaydi, chunki bu aksent farqi. Ikkalasi ham to‘g‘ri; bitta talaffuzni tanlab, izchil ishlating. Batafsil: British va American talaffuz.
Yozib olib solishtirish: 3 kunlik tartib
- 1-kun. Har qolipdan bitta so‘z oling (13 ta so‘z). Cambridge Dictionary da har birini tinglang va keyin o‘zingiz aytib yozib oling.
- 2-kun. Kechagi yozuvni tinglang. Jim harfni aytib yuborgan so‘zlarni ajrating. Ularni Oxford Learner’s Dictionaries audiosidan yana tinglab, qayta yozing.
- 3-kun. Har qolip tagidagi “Gapda” misollarini yozib oling. So‘zni alohida to‘g‘ri aytish oson, gap ichida esa eski odat qaytadi — shuni tekshiring.
Lug‘at sahifasini qanday o‘qish kerakligi haqida talaffuzni lug‘at bilan tekshirish qo‘llanmasida yozilgan. Ko‘p xato qilinadigan boshqa so‘zlar esa eng ko‘p noto‘g‘ri aytiladigan so‘zlar ro‘yxatida.
Mashq: jim harfni toping
A. Har bir so‘zdagi o‘qilmaydigan harfni yozing.
- 1. knee
- 2. wrist
- 3. thumb
- 4. half
- 5. castle
- 6. honest
- 7. foreign
- 8. column
- 9. receipt
- 10. guitar
B. Qaysi so‘zda jim harf yo‘q?
- 11. know — kind — knife
- 12. sign — signal — design
- 13. laugh — night — eight
C. Gapni ovoz chiqarib o‘qing va yuqoridagi 13 qolipga tushadigan jim harflarni sanang.
- 14. I doubt the guest will climb to the castle on Wednesday.
- 15. Listen, you should write the answer in half an hour.
Javoblar
1 — k; 2 — w; 3 — b; 4 — l; 5 — t; 6 — h; 7 — g; 8 — n; 9 — p; 10 — u.
11 — kind: k boshida n emas, shuning uchun o‘qiladi. 12 — signal: g qo‘shimcha bilan qaytadi. 13 — laugh: gh bu yerda /f/.
14 — beshta: doubt, guest, climb, castle, Wednesday. So‘z oxiridagi e (castle) qolipga kirmaydi: bu inglizchada odatiy jim e. 15 — oltita: listen, should, write, answer, half, hour.
BandMate bilan mashq
BandMate ilovasidagi darslarda yangi so‘zlarni eshitib, keyin Bandi bilan suhbatda ishlatasiz va talaffuzingiz bo‘yicha fikr olasiz. Bugun Bandiga dam olish kuningiz haqida gapirib bering va kamida beshta so‘zni shu ro‘yxatdan ishlating: walk, listen, half an hour, Wednesday, sandwich. Ilova fikri yordam beradi, lekin yakuniy tekshiruv uchun lug‘at audiosiga qayting.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — UK va US transkripsiya va audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — British va North American audio.
