Inglizcha p, t, k urg‘uli bo‘g‘in boshida kuchli havo zarbasi bilan aytiladi: pen [pʰen], time [tʰaɪm], key [kʰiː]. Bu zarba aspiration deyiladi va pen bilan ben, time bilan dime ni ajratadigan asosiy belgi aynan shu. b, d, g esa bunday nafassiz aytiladi. Ikkinchi qoida: so‘z oxiridagi undoshni tashlab ketmang — last “las” emas, hand “han” emas.
Hozir sinab ko‘ring: kaftingizni og‘zingizdan 5 santimetr uzoqlikda tuting va pen deng. Kaftingizga iliq havo urilishi kerak. Keyin ben deng — havo deyarli sezilmaydi. Agar ikkala so‘zda ham bir xil sezilsa, bu sahifa aynan siz uchun.
Oltita portlovchi undosh
Portlovchi (plosive) undoshda og‘izda havo yo‘li bir lahza to‘liq yopiladi, bosim yig‘iladi, keyin havo “portlab” chiqadi. Ingliz tilida ular uch juft:
| Jarangsiz | Jarangli | Havo qayerda yopiladi | Misol juftlik |
|---|---|---|---|
| /p/ | /b/ | ikki lab | pack /pæk/ — back /bæk/ |
| /t/ | /d/ | til uchi yuqori tish milki orqasidagi do‘nglikda | ten /ten/ — den /den/ |
| /k/ | /ɡ/ | til orqasi yumshoq tanglayda | coat /kəʊt/ — goat /ɡəʊt/ |
/t/ va /d/ da muhim farq bor. O‘zbek va rus tilida t, d aytilganda til uchi odatda old tishlarning orqasiga tegadi. Inglizchada til uchi biroz orqaroqda, tish milki ustidagi do‘nglikda (alveolar ridge) turadi. Tilingiz bilan yuqori tishlaringiz orqasini paypaslab ko‘ring: tishdan keyin kichik “pog‘ona” bor. Inglizcha t va d shu yerda aytiladi. Farq kichik, lekin inglizcha t ning “qattiqroq”, tiniqroq eshitilishi shundan.
Aspiration: qachon bor, qachon yo‘q
Havo zarbasi har doim ham bo‘lmaydi. Uni uchta holatda ajrating:
| Holat | Nafas | Misollar |
|---|---|---|
| Urg‘uli bo‘g‘in boshida | kuchli | park, tea, car, appear /əˈpɪə/, attack /əˈtæk/ |
| /s/ dan keyin | yo‘q | sport, stop, sky, speak, student |
| So‘z oxirida | kuchsiz, ko‘pincha portlamaydi | stop, cat, book |
Ikkinchi qator qiziq: spin dagi /p/ nafassiz aytiladi, shuning uchun ingliz qulog‘iga “sbin”ga yaqin eshitiladi. Demak, sport dagi p ni ataylab kuchli aytish shart emas. Kuchli nafas faqat port kabi so‘z boshida kerak. Sinov: kaftingizga pie va spy ni navbatma-navbat ayting. Birinchisida havo bor, ikkinchisida deyarli yo‘q.
Nega o‘zbek o‘rganuvchida pen “ben” bo‘lib eshitiladi
Ingliz tilida so‘zlashuvchi p va b ni ajratganda asosan nafasga quloq soladi. Rus tilida p, t, k nafassiz aytiladi. O‘zbek tilida so‘zlashuvchilarning ko‘pchiligi, ayniqsa rus maktabida o‘qiganlar, bu tovushlarni ham kuchsiz nafas bilan aytadi. Natijada ingliz qulog‘i sizning [p] ni /b/, [t] ni /d/ deb qabul qilishi mumkin:
| Siz aytmoqchisiz | Nafassiz aytilsa eshitiladi | Farq |
|---|---|---|
| Can I borrow your pen? | …your Ben? | ruchka → odam ismi |
| What time is it? | What dime is it? | vaqt → 10 sentlik tanga |
| I need a coat. | I need a goat. | palto → echki |
| It’s cold today. | It’s gold today. | sovuq → oltin |
| Is this your tent? | Is this your dent? | chodir → pachoq joy |
Bu xato tushunishni to‘liq buzmaydi, chunki gapning qolgan qismi yordam beradi. Lekin nutq og‘irroq tushuniladi va tinglovchi ko‘proq “qayta so‘rashga” majbur bo‘ladi. Aksincha, b, d, g ni kuchli jarangli aytish o‘zbeklarda muammo emas: bu tovushlarni odatda to‘g‘ri aytasiz.
So‘z boshidagi 14 juftlik
Har juftlikni ikki marta ayting: avval kaft bilan nafasni tekshirib, keyin oddiy tezlikda.
| /p/ — /b/ | /t/ — /d/ | /k/ — /ɡ/ |
|---|---|---|
| pie — buy | tie — die | card — guard |
| pear — bear | town — down | class — glass |
| pig — big | try — dry | come — gum |
| park — bark | two — do | cap — gap |
| pill — bill | tear — deer | — |
Pear va bear da yozuv har xil, lekin unli bir xil: /peə/ — /beə/. Tear bu yerda “ko‘z yoshi” ma’nosida: /tɪə/ — /dɪə/. Amerika talaffuzida bu so‘zlar oxirida /r/ eshitiladi: /per/, /tɪr/.
So‘z oxirida undosh tushib qolmasin
Ikkinchi qoida: so‘z oxiridagi portlovchi undoshni yo‘qotmang. O‘zbek og‘zaki nutqida do‘st ko‘pincha “do‘s”, go‘sht “go‘sh”, rost “ros” bo‘lib aytiladi. Shu odat inglizchaga ko‘chsa, oxirgi t yoki d yo‘qoladi va so‘z boshqasiga aylanadi:
| To‘g‘ri so‘z | Undosh tushsa | Nima bo‘ladi |
|---|---|---|
| past /pɑːst/ | pass | o‘tmish → o‘tmoq |
| cold /kəʊld/ | coal | sovuq → ko‘mir |
| went /went/ | when | bordi → qachon |
| kept /kept/ | “kep” | ma’nosiz |
| field /fiːld/ | feel | dala → his qilmoq |
| world /wɜːld/ | “worl” | o‘qib bo‘lmaydi |
Ingliz tilida so‘zlashuvchilar ham tez nutqda t, d ni ikki undosh orasida tashlab yuboradi: las(t) night, nex(t) week, han(d)bag. Bu tabiiy hodisa, uning qoidalari connected speech sahifasida. Farqi shundaki, ular t ni unli oldidan yoki gap oxirida saqlab qoladi: last of all — /lɑːst əv/, It was the last. — t aniq. Siz ham shunday qiling: pauza oldidan va unlidan oldin oxirgi undoshni albatta ayting.
Portlamaydigan oxirgi undosh. Stop, cat, book oxirida lablar yoki til yopiladi, lekin havo ko‘pincha kuchli chiqarilmaydi. Tovush “yutilgandek” bo‘ladi, ammo yo‘qolmaydi: og‘iz yopilishi eshitiladi va oldingi unli qisqa uziladi. Xatoning ikki tomoni bor: undoshni butunlay tashlash (“ka”) yoki oxiriga ortiqcha unli qo‘shish (“ketə”). Ikkalasidan ham qoching. Oxirgi undoshning jarangli-jarangsizligi (bed va bet) haqida alohida gaplashamiz: so‘z oxiridagi undoshlar sahifasida.
Britancha va amerikancha farqlar
- Unlilar orasidagi t. Amerikada water, better, city dagi /t/ yumshoq, d ga o‘xshash tovushga aylanadi: [ˈwɑːɾɚ]. Britaniyada bu so‘zlarda aniq [t] aytiladi. Batafsil: amerikancha flap T.
- Glottal stop. Ko‘p britaniyalik so‘zlashuvchilar football, not now dagi t ni tomoqda to‘xtatib aytadi: [ˈfʊʔbɔːl]. Buni eshitganda tushunishingiz uchun bilib qo‘ying, lekin o‘zingiz aniq [t] aytsangiz, xato bo‘lmaydi.
- Aspiration qoidasi ikkala talaffuzda bir xil.
Mashq uchun 12 so‘z va 8 gap
So‘zlar (qalin harfda nafasli tovush): police /pəˈliːs/, tomorrow /təˈmɒrəʊ/, country /ˈkʌntri/, apply /əˈplaɪ/, passport /ˈpɑːspɔːt/, taxi /ˈtæksi/, kitchen /ˈkɪtʃɪn/, teacher /ˈtiːtʃə/, station /ˈsteɪʃn/ (nafassiz), skill /skɪl/ (nafassiz), best /best/, find /faɪnd/.
Police va tomorrow da birinchi bo‘g‘in urg‘usiz, shuning uchun nafas kuchsizroq. Eng kuchli zarbani passport, taxi, kitchen, teacher da sezasiz.
Gaplar:
- 1. Put the pen on the table, please.
- 2. Two taxis are waiting at the top of the street.
- 3. Can you pass the cup of tea?
- 4. The police stopped a car near the park.
- 5. I kept the tickets in my pocket.
- 6. It was cold and dark last night.
- 7. My best friend went to Tashkent on Tuesday.
- 8. Keep calm and try it again.
Yozib olib solishtirish: 10 daqiqalik tartib
- 1-qadam (2 daqiqa). Cambridge Dictionary yoki Oxford Learner’s Dictionaries da pen, time, cold ni oching. UK audiosini uch marta tinglang. So‘z boshidagi kichik “shivirlash”ga e’tibor bering.
- 2-qadam (2 daqiqa). Telefoningizga ketma-ket yozib oling: pen — ben — time — dime — cold — gold.
- 3-qadam (2 daqiqa). Yozuvni tinglang va bir savolga javob bering: pen bilan ben yozuvda farq qiladimi? Farqlanmasa, nafasni kuchaytirib qayta yozing.
- 4-qadam (2 daqiqa). Qog‘oz sinovi: yupqa qog‘oz parchasini og‘iz oldida osiltirib, paper, table, kitchen deng. Qog‘oz qimirlashi kerak; baby, double da qimirlamasin.
- 5-qadam (2 daqiqa). Yuqoridagi 5 va 7-gaplarni yozib oling va oxirgi undoshlarni sanang: kept, tickets, pocket, best, went, Tashkent — har birida oxirgi t eshitildimi?
Bu tartibni haftada 3–4 marta qiling. Ko‘proq juftliklar kerak bo‘lsa, minimal juftliklar mashqi sahifasidan foydalaning.
Mashq: 12 savol
A. Qaysi so‘zda /p/, /t/ yoki /k/ kuchli nafas bilan aytiladi? Nafasli yoki nafassiz deb yozing.
- 1. pin
- 2. spin
- 3. top
- 4. stop
- 5. cool
- 6. school
B. Gap mazmuniga qaysi so‘z mos?
- 7. It’s very ___ outside, take a jacket. (cold / gold)
- 8. I wrote my name with a blue ___. (pen / Ben)
- 9. Look, this old dog can still ___! (bark / park)
C. Tushib qolgan undoshni tiklang.
- 10. I was born in the las_ century.
- 11. She wen_ home early.
- 12. Can you hol_ my bag?
Javoblar
1 — nafasli; 2 — nafassiz (s dan keyin); 3 — nafasli; 4 — nafassiz; 5 — nafasli; 6 — nafassiz (sch = /sk/, s dan keyin k).
7 — cold; 8 — pen; 9 — bark (hurmoq). Park bo‘lsa, gap “it hali ham mashina qo‘ya oladi” degan kulgili ma’noga aylanadi.
10 — last; 11 — went; 12 — hold. Uchala gapda ham undosh tushib qolsa, boshqa so‘z hosil bo‘ladi: las ma’nosiz, when — qachon, hole — teshik.
5 va 6-savollarda adashgan bo‘lsangiz, jadvalni qayta ko‘ring: yozuvda c, ch bo‘lishi mumkin, qoidani tovush belgilaydi.
BandMate bilan mashq
BandMate ilovasida Bandi bilan ovozli suhbat qilganingizda talaffuzingiz bo‘yicha fikr olasiz va bir gapni qayta aytib ko‘rishingiz mumkin. Bugungi mashq uchun Bandiga sayohat yoki kun tartibingiz haqida gapirib bering va p, t, k bilan boshlanadigan so‘zlarni (passport, ticket, taxi, coffee) ataylab ishlating. Ilova fikri rasmiy baho emas; kaft va qog‘oz sinovini ham qilib boring.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — britancha va amerikancha transkripsiya va audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — British va North American audio.
