Ingliz tilida unlining uzun yoki qisqa aytilishi so‘z ma’nosini o‘zgartiradi: ship /ʃɪp/ — kema, sheep /ʃiːp/ — qo‘y; full /fʊl/ — to‘la, fool /fuːl/ — ahmoq. Uzun unli transkripsiyada ː belgisi bilan yoziladi. Lekin farq faqat uzunlikda emas: uzun unlida og‘iz tarangroq, lablar faolroq ishlaydi. Cat /kæt/ va cut /kʌt/ esa ikkalasi qisqa, ular og‘iz ochilishi bilan farqlanadi.
O‘zbek tilida unlining cho‘ziqligi so‘z ma’nosini o‘zgartirmaydi, rus tilida ham shunday. Shuning uchun quloq bu farqni avtomatik sezmaydi va ship bilan sheep bir xil aytiladi. Yaxshi xabar: farqni og‘iz holati orqali o‘rganish mumkin, uni quloqdan oldin mushaklar eslab qoladi.
Beshta asosiy juftlik
| Juftlik | Qisqa | Uzun | Og‘izdagi farq |
|---|---|---|---|
| /ɪ/ — /iː/ | ship, sit, live | sheep, seat, leave | /iː/ da lablar tabassumdagidek yoyiladi, til yuqori va tarang; /ɪ/ da hammasi bo‘shashgan |
| /ʊ/ — /uː/ | full, pull, look | fool, pool, Luke | /uː/ da lablar oldinga cho‘zilib, qattiq yumaloqlanadi; /ʊ/ da lablar erkin |
| /æ/ — /ʌ/ | cat, bag, hat | cut, bug, hut | Ikkalasi qisqa: /æ/ da jag‘ pastga tushadi, /ʌ/ da og‘iz o‘rtacha ochiq |
| /ʌ/ — /ɑː/ | cut, hut, much | cart, heart, march | /ɑː/ da og‘iz keng, til orqaga tortiladi, tovush uzun |
| /ɒ/ — /ɔː/ | pot, shot, spot | port, short, sport | /ɔː/ da lablar yumaloqroq va tovush uzun (UK) |
Jadvaldagi birinchi ustundagi so‘zlarni ovoz chiqarib o‘qing, keyin ikkinchisini. Ikkinchi ustunda og‘zingiz ko‘proq harakat qilayotganini sezishingiz kerak.
1. /ɪ/ va /iː/: ship yoki sheep
Uzun /iː/. Tabassum qiling, lablar ikki tomonga yoyilsin. Til oldinga va yuqoriga ko‘tariladi, tishlar deyarli yopiq. Tovushni ikki barobar uzunroq ushlab turing: sheeep.
Qisqa /ɪ/. Yuzni bo‘shashtiring, lablar yoyilmaydi. Til biroz pastroq va orqaroq. Tovush qisqa va "yumshoq", xuddi o‘zbekcha i ni tez va beparvo aytgandek.
| /ɪ/ | /iː/ | /ɪ/ | /iː/ |
|---|---|---|---|
| ship | sheep | fill | feel |
| sit | seat | hit | heat |
| live | leave | bit | beat |
| fit | feet | chip | cheap |
| it | eat | still | steal |
Bu juftlikda xato ba’zan noqulay vaziyat keltiradi: sheet (choyshab, varaq) va beach (plyaj) so‘zlarida uzun /iː/ ni qisqa aytsangiz, ular qo‘pol so‘zlarga o‘xshab eshitiladi. Shuning uchun a sheet of paper, go to the beach iboralarida tabassumli, uzun /iː/ ni ataylab mashq qiling.
2. /ʊ/ va /uː/: full yoki fool
Uzun /uː/. Lablarni hushtak chalayotgandek oldinga cho‘zing va qattiq yumaloqlang. Til orqasi yuqoriga ko‘tariladi. Fooool.
Qisqa /ʊ/. Lablar biroz yumaloq, lekin oldinga chiqmaydi, bo‘sh turadi. Tovush qisqa: full, book, good.
| /ʊ/ | /uː/ |
|---|---|
| full | fool |
| pull | pool |
| look | Luke |
| wood | wooed |
| could | cooed |
Bu juftlikda minimal juftlar kam, lekin kundalik so‘zlar ko‘p. Qisqa /ʊ/: book, look, good, foot, cook, put, should, would, woman. Uzun /uː/: food, school, room, soon, blue, two, move, June. Book va food ikkalasi oo bilan yoziladi, lekin tovushlari boshqa. Imloga emas, transkripsiyaga ishoning.
3. /æ/ va /ʌ/: cat yoki cut
Bu ikki tovush ham qisqa, lekin og‘iz shakli butunlay boshqa.
/æ/ (cat). Jag‘ni pastga tushiring, og‘iz keng ochiladi. Til oldinda, uchi pastki tishlarga tegib turadi. Tovush o‘zbekcha a va e orasida, lekin a ga yaqinroq.
/ʌ/ (cut). Og‘iz o‘rtacha ochiq, lablar neytral, til o‘rtada bo‘sh yotadi. Tovush qisqa va "to‘mtoq". O‘zbekcha a ni juda qisqa, og‘izni kam ochib aytganingizga o‘xshaydi.
| /æ/ | /ʌ/ | /æ/ | /ʌ/ |
|---|---|---|---|
| cat | cut | cap | cup |
| hat | hut | ran | run |
| bag | bug | match | much |
| fan | fun | track | truck |
| bat | but | lack | luck |
Uchinchi tovushni ham qo‘shing: /ɑː/ (cart, heart, march). Cat — cut — cart uchligini ketma-ket aytib ko‘ring: og‘iz keng-oldinda, o‘rtacha-o‘rtada, keng-orqada.
4. /ɒ/ va /ɔː/: pot yoki port
Britaniya talaffuzidagi qisqa /ɒ/ o‘zbekcha o ga juda yaqin (tog‘, lola), shuning uchun hot, stop, clock sizga oson. Uzun /ɔː/ da lablar ko‘proq yumaloqlanadi va tovush cho‘ziladi: pot — port, shot — short, spot — sport, cod — cord. Britaniyada port, short dagi r aytilmaydi, farqni faqat unli beradi.
Amerika talaffuzida /ɒ/ yo‘q: hot /hɑːt/, stop /stɑːp/ ochiq a ga yaqin aytiladi. Ko‘p amerikaliklar cot va caught ni bir xil aytadi. Bath, dance, ask kabi so‘zlarda esa Britaniyada uzun /ɑː/, Amerikada qisqa /æ/. Bir aksentni tanlab, unga sodiq qoling; farqlar British va American talaffuzi sahifasida.
Uzunlik yagona belgi emas
Uzun unli jarangsiz undoshdan oldin qisqaroq eshitiladi: seat dagi /iː/ seed dagidan qisqa, beat dagi esa bead dagidan qisqa. Shuning uchun seat ni sit dan ajratishda faqat cho‘zishga ishonmang, og‘iz shaklini ham o‘zgartiring: tabassum va taranglik. Aks holda seat ni haddan tashqari cho‘zib, sun’iy nutqqa o‘tib ketasiz.
O‘zbek o‘rganuvchilarida uchraydigan yana bir odat: urg‘uli bo‘g‘indagi har qanday unlini cho‘zish. Natijada city "si:ti", busy "bi:zi" bo‘lib qoladi. Bu so‘zlarda unli qisqa /ɪ/. Shubhalansangiz, transkripsiyani tekshiring; belgilar haqida ingliz tili fonetikasi va IPA sahifasida o‘qing.
Mashq so‘zlari va gaplar
Quyidagi rasmlardagi so‘zlarni ayting va har birida qaysi unli borligini aniqlang: qisqa /ɪ/, /ʊ/, /æ/, /ʌ/ yoki uzun /iː/, /uː/.
Gaplarni avval sekin, har bir juftni bo‘rttirib, keyin oddiy tezlikda ayting:
- Please sit in this seat.
- Don’t leave; live here with us.
- The sheep is on the ship.
- Can you fill the cup? I feel cold.
- Look, Luke is in the pool.
- The fool is full after plov.
- A cat cut the bag.
- My brother has much work in March.
- The sport shop is next to the port.
- It’s cheap to eat chips here.
Oxirgi gapda uchta /iː/ va ikkita /ɪ/ bor: it’s /ɪ/, cheap /iː/, eat /iː/, chips /ɪ/, here diftong. Topdingizmi?
Tinglab tekshirish tartibi
- 3-bo‘limdagi cat — cut jadvalini telefoningizga o‘qib, yozib oling.
- Cambridge Dictionary yoki Oxford Learner’s Dictionaries da har juftdan bittadan so‘zni tinglang.
- O‘z yozuvingizni tinglab, har so‘z yoniga ✓ yoki ✗ qo‘ying. Juftlikdagi ikki so‘z bir xil eshitilsa, ✗.
- ✗ bo‘lgan juftlarni oynaga qarab, faqat og‘iz shaklini o‘zgartirib, 5 marta takrorlang va qaytadan yozib oling.
Sherigingiz bo‘lsa, yana yaxshi: juftdan bitta so‘zni ayting, u qaysi birini eshitganini aytsin. Ko‘proq juftlik va tayyor test uchun minimal juftliklar mashqi sahifasiga o‘ting.
Test: qaysi so‘z mos keladi?
Gap ma’nosiga qarab to‘g‘ri so‘zni tanlang, keyin gapni ovoz chiqarib ayting.
- 1. A farmer has fifty (ship / sheep).
- 2. Where do you (live / leave)? — In Chilonzor.
- 3. Please (pull / pool) the door.
- 4. I need a (cap / cup) of tea.
- 5. Good (lack / luck) in your exam!
- 6. He is wearing a (hat / hut).
- 7. The bus (ran / run) late yesterday.
- 8. Do you play (sport / spot)?
- 9. This bag is (cheap / chip).
- 10. Can I (sit / seat) here?
- 11. He (hit / heat) the ball.
- 12. The glass is (full / fool).
Javoblar
1 — sheep; 2 — live; 3 — pull; 4 — cup; 5 — luck; 6 — hat; 7 — ran; 8 — sport; 9 — cheap; 10 — sit; 11 — hit; 12 — full.
Izoh: 7-gapda yesterday o‘tgan zamonni ko‘rsatadi, shuning uchun ran /ræn/ (keng /æ/). 10-gapda seat ot, fe’l emas; Can I sit here? — to‘g‘ri. Xato qilgan savollaringizdagi ikkala so‘zni lug‘atda tinglang va juft qilib 10 marta ayting.
Bu farq o‘zbeklar uchun keng tarqalgan boshqa talaffuz xatolari bilan birga o‘zbeklar qiladigan inglizcha talaffuz xatolari sahifasida ham ko‘rilgan. U yerda /æ/ va /e/ (bad — bed) juftligi ham bor.
BandMate bilan mashq
BandMate ilovasida gaplarni ovoz chiqarib aytib, talaffuz bo‘yicha fikr olishingiz mumkin. Bandi bilan suhbatda esa live, leave, full, cheap kabi so‘zlarni tayyor jadvalsiz, jonli nutqda ishlatasiz. Bugungi vazifa: o‘zingiz haqida uchta gap ayting va har birida kamida bitta /ɪ/ va bitta /iː/ bo‘lsin (I live in a big city and I eat cheese every week).
Manbalar
- Cambridge Dictionary: pronunciation — UK va US audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — transkripsiya va audio.
- BBC Learning English: Pronunciation — unli tovushlar bo‘yicha video darslar.
