Ingliz tilida 26 ta harf bor, lekin tovushlar ancha ko‘p: Britaniya standart talaffuzida odatda 44 ta tovush sanaladi — 24 ta undosh va 20 ta unli (shundan 8 tasi diftong). Harflar tovushni aniq ko‘rsatmagani uchun lug‘atlar har bir so‘zni IPA (International Phonetic Alphabet) belgilari bilan yozadi: knife — /naɪf/, women — /ˈwɪmɪn/. Bir belgi — bitta tovush. Shu belgilarni o‘qishni bilsangiz, har qanday yangi so‘zni o‘qituvchisiz to‘g‘ri aytasiz.
Quyidagi jadvallarda har bir belgi, misol so‘z va o‘zbek tilidagi eng yaqin tovush berilgan. "Yaqin" so‘ziga e’tibor bering: ko‘p hollarda o‘zbekcha tovush faqat boshlash nuqtasi, farqi izohda yozilgan.
Nega harfga qarab o‘qib bo‘lmaydi
Bir xil harflar turli tovush beradi, turli harflar esa bir xil tovush beradi:
- ough: though /ðəʊ/, through /θruː/, tough /tʌf/, cough /kɒf/.
- /iː/ tovushi: see, sea, piece, receive, people, key, machine.
- O‘qilmaydigan harflar: knee, write, listen, island, Wednesday.
O‘zbek lotin yozuvi deyarli fonetik: qanday yozilsa, shunday o‘qiladi. Shuning uchun o‘zbek o‘rganuvchilari inglizcha so‘zni ham harfma-harf o‘qishga moyil (Wednesday — "vednesday"). Transkripsiya bu odatni to‘xtatadi.
Undoshlar: 24 ta belgi
| IPA | Misol | O‘zbekcha eng yaqin | Farqi va izoh |
|---|---|---|---|
| /p/ | pen | p | So‘z boshida kuchli havo bilan (nafas eshitiladi) |
| /b/ | bag | b | So‘z oxirida ham jarangli qoladi: cab ≠ cap |
| /t/ | tea | t | Til uchi tish ortidagi do‘mboqda, tishda emas; havo bilan |
| /d/ | dog | d | Oxirida /t/ ga o‘tib ketmasin: bed ≠ bet |
| /k/ | cat, key | k | So‘z boshida havo bilan |
| /ɡ/ | go | g | O‘zbekcha g‘ emas |
| /f/ | fish, phone | f | Deyarli bir xil |
| /v/ | van | v | Pastki lab yuqori tishga tegadi; o‘zbekcha w ga o‘xshash v emas |
| /θ/ | think | yo‘q | Til uchi tishlar orasida, ovozsiz |
| /ð/ | this | yo‘q | Xuddi /θ/, lekin ovozli |
| /s/ | sun | s | Bir xil |
| /z/ | zoo, is | z | Oxirida ham /z/: eyes /aɪz/ |
| /ʃ/ | ship | sh | Lablar biroz oldinga |
| /ʒ/ | television | jurnal dagi j | Faqat ruscha yoki fransuzcha "j" |
| /h/ | hat | hovli dagi h | Faqat nafas; x emas |
| /tʃ/ | chair | ch | Bir xil |
| /dʒ/ | job | jon dagi j | O‘zbekcha asl j |
| /m/ | map | m | Bir xil |
| /n/ | net | n | Bir xil |
| /ŋ/ | sing | tong dagi ng | Oxirida g qo‘shilmaydi |
| /l/ | leg, ball | l | So‘z oxirida "qalin" (dark L) |
| /r/ | red | r | Til tegmaydi, titramaydi |
| /w/ | wet | yo‘q | Lablar yumaloq, tish tegmaydi |
| /j/ | yes | y | Bir xil; IPA dagi /j/ — o‘zbekcha y |
Eng ko‘p chalkashlik beradigan belgi — /j/. U o‘zbekcha "j" emas, "y" tovushi: yes /jes/, you /juː/, music /ˈmjuːzɪk/. O‘zbekcha "j" uchun IPA da /dʒ/ ishlatiladi.
Unlilar: 12 ta sof unli
| IPA | Misol | O‘zbekcha eng yaqin | Farqi va izoh |
|---|---|---|---|
| /iː/ | see | cho‘zilgan i | Lablar tabassumdagidek cho‘ziladi |
| /ɪ/ | sit | qisqa, bo‘sh i | /iː/ dan qisqa va bo‘shroq |
| /e/ | bed | e | Deyarli bir xil; so‘z oxirida qisqa qoladi |
| /æ/ | cat | keng a | Jag‘ pastga tushadi, til oldinda |
| /ʌ/ | cup | qisqa a | Og‘iz o‘rtacha ochiq, bo‘sh |
| /ɑː/ | car, father | cho‘zilgan orqa a | Og‘iz keng, til orqada |
| /ɒ/ | hot | o | O‘zbekcha o ga yaqin (faqat UK) |
| /ɔː/ | door, saw | cho‘zilgan o | Lablar yumaloqroq, uzun |
| /ʊ/ | book | qisqa u | Lablar bo‘sh yumaloq |
| /uː/ | food | cho‘zilgan u | Lablar oldinga cho‘zilgan |
| /ɜː/ | bird, work | yo‘q | o‘ va e oralig‘i, lablar yumaloq emas |
| /ə/ | about, teacher | yo‘q | Urg‘usiz, juda qisqa neytral unli |
":" belgisi (aslida IPA dagi ː) cho‘ziqlikni bildiradi. Lekin juftlar faqat uzunlik bilan farqlanmaydi, og‘iz holati ham boshqa. Bu mavzu qisqa va uzun unlilar sahifasida minimal juftliklar bilan ko‘rilgan. Oxirgi qatordagi /ə/ — ingliz tilidagi eng ko‘p uchraydigan unli, unga alohida schwa tovushi qo‘llanmasi bag‘ishlangan.
Diftonglar: 8 ta sirpanuvchi unli
Diftongda og‘iz bir unlidan ikkinchisiga sirpanadi. Birinchi qismi uzunroq va kuchliroq.
| IPA | Misol | O‘zbekcha taxminiy | Izoh |
|---|---|---|---|
| /eɪ/ | day, name | ey | ey ning oxiri yumshoq |
| /aɪ/ | my, time | ay | Bir xil |
| /ɔɪ/ | boy | oy | Bir xil |
| /aʊ/ | now, house | au | "av" emas, lablar yumaloqlanadi |
| /əʊ/ | go, home | ou | "o" emas; US: /oʊ/ |
| /ɪə/ | here, near | ia | US: /ɪr/ |
| /eə/ | hair, where | ea | US: /er/ |
| /ʊə/ | tour, pure | ua | Ko‘p britaniyaliklar /ɔː/ deydi |
O‘zbeklar uchun eng muhim ikkitasi: /əʊ/ (go, no, phone) — sof "o" deyilsa, so‘z gone ga o‘xshab qoladi; /eɪ/ (late, main) — sof "e" deyilsa, let, men ga o‘xshaydi.
Britaniya va Amerika transkripsiyasi
Cambridge va Oxford lug‘atlari odatda ikkala talaffuzni yonma-yon beradi. Asosiy farqlar:
| So‘z | UK | US | Farq |
|---|---|---|---|
| car | /kɑː/ | /kɑːr/ | US da unlidan keyingi r aytiladi |
| hot | /hɒt/ | /hɑːt/ | US da /ɒ/ yo‘q |
| go | /ɡəʊ/ | /ɡoʊ/ | Diftongning boshlanishi |
| teacher | /ˈtiːtʃə/ | /ˈtiːtʃɚ/ | US da "r rangli" schwa |
| water | /ˈwɔːtə/ | /ˈwɑːt̬ɚ/ | US da t yumshoq, d ga yaqin |
| bath | /bɑːθ/ | /bæθ/ | Ba’zi so‘zlarda /ɑː/ ↔ /æ/ |
Qaysi birini tanlash sizning ixtiyoringiz. Muhimi bitta so‘zni bir xil aytish. Batafsil taqqoslash British va American talaffuzi sahifasida.
Transkripsiyadagi qo‘shimcha belgilar
- / … / — qiyshiq chiziqlar ichida so‘zning tovush yozuvi. Kvadrat qavs [ … ] esa aniqroq, fonetik yozuv; o‘quv lug‘atlarida kam uchraydi.
- ˈ (yuqoridagi kichik chiziq) — asosiy urg‘u. U urg‘uli bo‘g‘inning oldiga qo‘yiladi: about /əˈbaʊt/ — urg‘u bout da.
- ˌ (pastdagi chiziq) — ikkinchi darajali urg‘u: examination /ɪɡˌzæmɪˈneɪʃn/.
- ː — cho‘ziqlik: /iː/, /uː/.
- (r) yoki kichik yozilgan r — Britaniya talaffuzida r faqat keyingi so‘z unli bilan boshlansa aytiladi. Masalan, Oxford lug‘atida car uchun /kɑː(r)/ ko‘rinishini uchratasiz.
- Qavsdagi yoki kichik yozilgan /ə/ — bu unli tez nutqda tushib qolishi mumkin.
- Belgisiz n yoki l bilan tugagan bo‘g‘in: button /ˈbʌtn/, table /ˈteɪbl/ — orada unli aytilmaydi.
Lug‘atdagi transkripsiyani o‘qish: 4 qadam
Misol: comfortable /ˈkʌmftəbl/.
- Urg‘uni toping. ˈ belgisi birinchi bo‘g‘in oldida: COMF-tə-bl.
- Belgilarni chapdan o‘ngga o‘qing. /k/ /ʌ/ /m/ /f/ /t/ /ə/ /b/ /l/. Yozuvdagi or aytilmayapti, shuning uchun 4 emas, 3 bo‘g‘in.
- Cho‘ziqlikni tekshiring. ː yo‘q — hamma unlilar qisqa.
- Audioni tinglang va takrorlang. Keyin so‘zni gap ichida ayting: This chair is really comfortable.
Yana bir nechta so‘z, xuddi shu tartibda:
| So‘z | Transkripsiya (UK) | Nimaga e’tibor |
|---|---|---|
| Wednesday | /ˈwenzdeɪ/ | Birinchi d va ikkinchi e o‘qilmaydi |
| vegetable | /ˈvedʒtəbl/ | 3 bo‘g‘in |
| island | /ˈaɪlənd/ | s o‘qilmaydi |
| colleague | /ˈkɒliːɡ/ | Urg‘u boshida |
| determine | /dɪˈtɜːmɪn/ | Oxiri "mayn" emas, /mɪn/ |
| clothes | /kləʊðz/ | Bitta bo‘g‘in |
| recipe | /ˈresəpi/ | 3 bo‘g‘in, oxiri /pi/ |
| answer | /ˈɑːnsə/ | w o‘qilmaydi; US: /ˈænsɚ/ |
So‘z urg‘usini qanday topish haqida so‘z urg‘usi qoidalari sahifasida o‘qing.
Tinglab tekshirish tartibi
Transkripsiyani to‘g‘ri o‘qiganingizni bilishning yagona yo‘li — asl audio bilan solishtirish:
- Yangi so‘zni avval faqat transkripsiyadan o‘qib, telefoningizga yozib oling.
- Cambridge Dictionary yoki Oxford Learner’s Dictionaries da o‘sha so‘zning UK audiosini tinglang.
- O‘z yozuvingizni qayta eshiting. Farq qayerda: urg‘udami, cho‘ziqlikdami, bitta tovushdami?
- Farq bo‘lgan belgini jadvaldan topib, o‘sha qatordagi misol so‘zni 5 marta ayting.
Kuniga 5 ta yangi so‘z bilan shunday qilsangiz, bir oyda transkripsiya belgilari o‘zingiz sezmagan holda eslab qolinadi.
Mashq
A. Transkripsiyani so‘z bilan moslang.
So‘zlar: nurse, heart, cook, cut, shoe, June, yellow, thought, voice, wash
- 1. /ˈjeləʊ/
- 2. /kʌt/
- 3. /ʃuː/
- 4. /nɜːs/
- 5. /hɑːt/
- 6. /dʒuːn/
- 7. /kʊk/
- 8. /θɔːt/
- 9. /vɔɪs/
- 10. /wɒʃ/
B. Transkripsiyani o‘qing va so‘zni yozing.
- 11. /ˈfəʊtəɡrɑːf/
- 12. /ˈdɒktə/
- 13. /ˌjuːnɪˈvɜːsəti/
- 14. /ˈlæŋɡwɪdʒ/
Javoblar
1 — yellow; 2 — cut; 3 — shoe; 4 — nurse; 5 — heart; 6 — June; 7 — cook; 8 — thought; 9 — voice; 10 — wash.
11 — photograph; 12 — doctor; 13 — university; 14 — language.
Izohlar: 1-savolda /j/ o‘zbekcha "y" ekanini unutmang, "jelou" emas. 6-savolda esa o‘zbekcha "j" tovushi /dʒ/ bilan yozilgan. 4-savoldagi /ɜː/ o‘zbek tilida yo‘q, nurse ni "ners" yoki "nors" deb aytmang. 14-savolda /ŋɡ/: bu so‘zda g aytiladi.
BandMate bilan mashq
Transkripsiyani o‘qish bilan so‘zni gapda to‘g‘ri aytish alohida ko‘nikmalar. BandMate ilovasida so‘z va gaplarni ovoz chiqarib aytib, talaffuz bo‘yicha fikr olasiz, Bandi bilan suhbatda esa yangi so‘zlarni tabiiy nutqda ishlatasiz. Bugun lug‘atdan bitta notanish so‘zni oling, uni faqat transkripsiyadan o‘qib yozib oling va audio bilan solishtiring.
Manbalar
- International Phonetic Association: IPA chart — to‘liq IPA jadvali.
- Cambridge Dictionary — UK va US transkripsiya va audio.
- Oxford Learner’s Dictionaries — transkripsiya va audio.
- BBC Learning English: Pronunciation — har bir tovush bo‘yicha video darslar.
