Linking — ikki so‘z chegarasida pauza qilmasdan, birinchi so‘zning oxirini ikkinchisining boshiga ulab aytish. Asosiy qoida bitta: so‘z undosh bilan tugasa va keyingisi unli bilan boshlansa, undosh keyingi so‘zga o‘tadi: an apple → “a-napple”, get up → “ge-tap”. Ikki unli uchrashsa, orada yengil /j/ yoki /w/ paydo bo‘ladi (he is → “hi-yiz”, go away → “gou-wawey”). Qolgan hodisalar shu ikki qoidaning davomi.
Bu sahifa — amaliy to‘plam: besh turdagi 40 misol, o‘qish uchun gaplar va javobli mashq. Hodisalarning umumiy manzarasi (elision, kuchsiz shakllar, tinglash drill’i) connected speech sahifasida yozilgan; bu yerda faqat ulashning o‘zini mashq qilamiz.
O‘zbek tilida ham bor, faqat so‘z ichida
Aslida bu ko‘nikma sizda allaqachon bor. Kitob + im ni “kitob-im” deb emas, “ki-to-bim” deb aytasiz: b keyingi bo‘g‘inga o‘tib ketadi. Inglizcha linking ham xuddi shunday ishlaydi, faqat qo‘shimcha bilan emas, ikki alohida so‘z orasida.
Muammo boshqa joyda. Ingliz tilini yozuvdan o‘rganganimiz uchun har so‘zni alohida o‘qiymiz va unli bilan boshlangan so‘z oldida tomoqda qisqa to‘xtaymiz: an | apple, look | at | it. Natija — grammatikasi to‘g‘ri, lekin “kesik-kesik”, robotga o‘xshash nutq. Tinglovchi tushunadi, ammo sizni sekin o‘qiyotgandek eshitadi. Teskari tomoni ham bor: audioda look at it ni “lu-kə-tit” deb eshitib, uni taniy olmaysiz.
Transkripsiya britancha (UK). Amerikacha farqlar alohida belgilangan.
A. Undosh + unli: 12 misol
Eng ko‘p uchraydigan tur. Undoshni oldingi so‘zdan “uzib”, keyingi so‘zning boshiga qo‘yib o‘qing.
| Yoziladi | IPA | Eshitiladi |
|---|---|---|
| an apple | /ə ˈnæpl/ | a-napl |
| an hour | /ə ˈnaʊə/ | a-nauə (h aytilmaydi) |
| look at | /lʊ kət/ | lu-kət |
| get up | /ɡe ˈtʌp/ | ge-tap (US: ge-dap) |
| hold on | /həʊl ˈdɒn/ | houl-don |
| come in | /kʌ ˈmɪn/ | ka-min |
| stand up | /stæn ˈdʌp/ | sten-dap |
| stop it | /ˈstɒ pɪt/ | sto-pit |
| think about | /ˈθɪŋ kə baʊt/ | thin-kə-baut |
| what about | /ˈwɒ tə baʊt/ | wo-tə-baut |
| not at all | /ˈnɒ tə ˈtɔːl/ | no-tə-tol (US: na-də-dal) |
| half an hour | /ˈhɑː fə ˈnaʊə/ | ha-fə-nauə |
Get up, not at all dagi amerikacha “d” — bu flap T. U alohida mavzu: amerikacha T talaffuzi.
B. Unli + unli: 10 misol
Og‘iz bir unlidan ikkinchisiga o‘tayotganda qisqa “ko‘prik” tovush hosil bo‘ladi. Uni ataylab kuchli aytmang, faqat pauza qilmang.
/j/ (y) ko‘prik — birinchi so‘z /iː/, /ɪ/, /eɪ/, /aɪ/, /ɔɪ/ bilan tugasa:
| Yoziladi | IPA | Eshitiladi |
|---|---|---|
| he is | /hiː jɪz/ | hi-yiz |
| my uncle | /maɪ ˈjʌŋkl/ | may-yankl |
| three apples | /θriː ˈjæplz/ | thri-yeplz |
| very easy | /ˈveri ˈjiːzi/ | veri-yi:zi |
| I asked | /aɪ ˈjɑːskt/ | ay-ya:skt |
/w/ ko‘prik — birinchi so‘z /uː/, /əʊ/, /aʊ/ bilan tugasa:
| Yoziladi | IPA | Eshitiladi |
|---|---|---|
| who is | /huː wɪz/ | hu-wiz |
| go away | /ɡəʊ wəˈweɪ/ | gou-wə-wey |
| blue eyes | /bluː ˈwaɪz/ | blu-wayz |
| so often | /səʊ ˈwɒfn/ | sou-wofn |
| how old | /haʊ ˈwəʊld/ | hau-would |
Qaysi ko‘prik kerakligini o‘ylab o‘tirmang: og‘iz holati o‘zi hal qiladi. /iː/ dan keyin til oldinda turadi, shuning uchun /j/ chiqadi; /uː/ dan keyin lablar yumaloq, shuning uchun /w/ chiqadi.
C. Linking R: 5 misol (britancha)
Britaniya talaffuzida four, after, here kabi so‘zlar oxiridagi r odatda aytilmaydi. Keyingi so‘z unli bilan boshlansa, u qaytib keladi. Amerikacha talaffuzda r doim aytiladi, shuning uchun u yerda bu alohida qoida emas.
| Yoziladi | IPA | Eshitiladi |
|---|---|---|
| four apples | /fɔː ˈræplz/ | fo:-replz |
| after all | /ˈɑːftə ˈrɔːl/ | a:ftə-ro:l |
| here and there | /ˈhɪə rən ˈðeə/ | hiə-rən-ðeə |
| where are you | /ˈweə rə ju/ | weə-rə-yu |
| your eyes | /jɔː ˈraɪz/ | yo:-rayz |
Ba’zi britaniyaliklar yozuvda r yo‘q joyda ham uni qo‘shadi: law and order → “lo:-rən-o:də”, the idea of → “ði ay-diə-rəv”. Bu “intrusive r” deyiladi. O‘zingiz ishlatishingiz shart emas, lekin tinglaganda taniy oling. R ning o‘zi haqida: r tovushi inglizcha.
D. Bir xil undosh: 5 misol
Ikki so‘z chegarasida bir xil undosh uchrashsa, u ikki marta emas, bir marta, biroz uzunroq aytiladi.
| Yoziladi | IPA | Eshitiladi |
|---|---|---|
| bus stop | /ˈbʌs stɒp/ | ba-sstop (bitta uzun s) |
| black coffee | /ˈblæk ˈkɒfi/ | ble-kkofi |
| hot tea | /ˈhɒt ˈtiː/ | ho-tti: |
| social life | /ˈsəʊʃl laɪf/ | soushl-layf |
| good day | /ˈɡʊd ˈdeɪ/ | gu-ddey |
O‘zbekcha katta, achchiq so‘zlaridagi qo‘sh undosh xuddi shunday aytiladi. Farqi — inglizchada bu ikki so‘z orasida bo‘ladi.
E. Assimilatsiya: 8 misol
Tovush yonidagi tovushga moslashib o‘zgaradi. Eng muhimlari — /t/ va /d/ dan keyin /j/ kelganda:
| Yoziladi | IPA | Eshitiladi |
|---|---|---|
| did you | /ˈdɪdʒu/ | didju |
| could you | /ˈkʊdʒu/ | kudju |
| meet you | /ˈmiːtʃu/ | mi:chu |
| don’t you | /ˈdəʊntʃu/ | dounchu |
| this year | /ðɪʃ ˈjɪə/ | dhish-yiə |
| ten pounds | /tem ˈpaʊndz/ | tem-paundz |
| in bed | /ɪm ˈbed/ | im-bed |
| good morning | /ɡʊb ˈmɔːnɪŋ/ | gub-mo:ning |
Nice to meet you ning oxiri “mi:chu” bo‘lib eshitiladi — tanishuvda eng ko‘p uchraydigan assimilatsiya. /n/ ning /p, b, m/ oldida /m/ ga aylanishi o‘zbek tilida ham bor: shanba ko‘pincha “shamba” deb aytiladi.
Gonna va wanna: ulanishning eng uzoq bosqichi
Going to → gonna, want to → wanna, got to → gotta. Bu yerda so‘zlar shunchaki ulanmaydi, tovushlar tushib ham qoladi. Og‘zaki norasmiy nutqda tabiiy, yozuvda (xat, esse, imtihon) esa to‘liq shakl yoziladi. Ular qachon ishlatilishi va qachon noto‘g‘ri bo‘lishi haqida: inglizcha qisqartmalar talaffuzi.
Belgilangan gaplar: ovoz chiqarib o‘qing
‿ belgisi ulanadigan joyni ko‘rsatadi. Har gapni avval sekin, lekin pauzasiz, keyin odatiy tezlikda o‘qing.
- 1. Can‿I have‿a glass‿of water? — “ke-nay-he-və-gla:-səv wo:tə”
- 2. I’ll pick‿you‿up‿at eight. — “pi-kyu-wa-pə-teyt”
- 3. Put‿it‿on the table. — “pu-ti-ton”
- 4. She lives‿in‿an‿old house. — “li-vzi-nə-nould”
- 5. Is‿it far‿away? — “i-zit fa:-rə-wey” (UK)
- 6. Nice to meet‿you. — “mi:chu”
- 7. We‿often go‿out‿on Sundays. — “wi-yofn gou-wau-ton”
- 8. Turn‿off the light and close‿all the windows. — “tə:-nof … klou-zo:l”
Yozib olish va lug‘at bilan solishtirish (10 daqiqa)
- 1. Lug‘atdan namuna oling (3 daqiqa). Cambridge Dictionary yoki Oxford Learner’s Dictionaries da ibora-fe’llarni qidiring: get up, hold on, come in, stand up, look after. Ular alohida maqola sifatida berilgan va ko‘pchiligida UK/US audio bor. Audio ikki so‘zni bitta “so‘z”dek aytishiga e’tibor bering.
- 2. O‘zingizni yozing (2 daqiqa). Telefon diktofonida shu 5 iborani, keyin yuqoridagi 8 gapni o‘qing.
- 3. Taqqoslang (3 daqiqa). Yozuvni tinglab, har ‿ belgisi oldida pauza bor-yo‘qligini tekshiring. Pauza bo‘lgan joyni qalam bilan belgilang.
- 4. Qayta yozing (2 daqiqa). Faqat belgilangan gaplarni qaytadan o‘qing. Ikkala yozuvni ketma-ket tinglang: ikkinchisi qisqaroq va silliqroq bo‘lishi kerak.
Mashq: ulanishni toping va turini ayting
Har gapda bitta asosiy ulanish joyi qalin yozilgan. Uning turini aniqlang: A (undosh + unli), B (unli + unli, /j/ yoki /w/), C (linking R), D (bir xil undosh), E (assimilatsiya).
- 1. I’d like an orange, please.
- 2. Where did you go?
- 3. She is my sister.
- 4. We need more ice.
- 5. What time is it?
- 6. What’s this year’s plan?
- 7. Do it now.
- 8. Wait for me at the bus stop.
- 9. Let’s check in online.
- 10. Two green buses — green va buses orasi.
Javoblar
1 — A: “ə-norindʒ” (an ning n i keyingi so‘zga o‘tadi). 2 — E: did you → “didju”. 3 — B, /j/: “shi-yiz”. 4 — C: “mo:-rays” (UK). 5 — D: ikki /t/ bitta, biroz ushlab turilgan /t/ bo‘lib aytiladi — “wo-ttaym”. 6 — E: /s/ + /j/ → /ʃ/, “dhish-yiəz”. 7 — B, /w/: “du-wit”. 8 — D: bitta uzun /s/. 9 — A: “che-kin”. 10 — E: /n/ + /b/ → /m/, “gri:m basiz”.
8 tadan ko‘p to‘g‘ri bo‘lsa, turlarni farqlay olasiz. Endi ularni eshitishda qo‘llang: kichik yordamchi so‘zlar ulanganda qanday “yo‘qolishi” haqida weak forms sahifasi davom ettiradi.
Bandi bilan ulangan nutqni sinash
BandMate ilovasida Bandi bilan ovozli suhbat qilganda yuqoridagi gaplardan birini o‘z javobingizga qo‘shing, masalan What about you? yoki Not at all, va ularni pauzasiz aytishga harakat qiling. Ilova talaffuz bo‘yicha fikr beradi; u yo‘l ko‘rsatuvchi, rasmiy baho emas. Diktofon bilan solishtirishni ham davom ettiring.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — ibora-fe’llarning UK/US transkripsiyasi va audiosi.
- Oxford Learner’s Dictionaries — British va North American audio.
