Ingliz tilidagi TH ikki xil tovush: think so‘zidagi ovozsiz /θ/ va this so‘zidagi ovozli /ð/. Ikkalasida ham til uchi yuqori old tishlarga yengil tegadi yoki ular orasidan sal chiqadi, havo esa til va tish orasidan uzluksiz o‘tadi. O‘zbek va rus tillarida bu tovushlar yo‘q, shuning uchun ko‘pchilik ularni s, z, t yoki d bilan almashtiradi.
Og‘iz holati: 4 qadam
- Til uchi. Til uchini yuqori old tishlarning pastki qirrasiga yengil qo‘ying yoki tishlar orasidan 2–3 millimetr chiqaring. Qattiq tishlamang, faqat tegib tursin.
- Havo. Til va tish orasidagi tor joydan havoni puflang. Tovush portlamaydi, cho‘ziladi: /θθθθ/ ni 3 soniya ushlab turing. Agar cho‘za olmasangiz, til tishni juda qattiq bosib turibdi va tovush /t/ ga o‘xshab qoladi.
- Ovozsiz /θ/. Barmog‘ingizni tomog‘ingizga qo‘ying. /θ/ da tebranish bo‘lmasligi kerak, faqat havo shovqini eshitiladi, xuddi /s/ dagi kabi, lekin tilning joyi boshqa.
- Ovozli /ð/. Og‘iz holatini o‘zgartirmasdan ovoz qo‘shing. Tomoqda tebranish sezilsa, bu /ð/. /θθθ/ → /ððð/ ni navbatma-navbat 5 marta almashtiring.
Ko‘zguda tekshiring: /θ/ va /ð/ aytayotganda til uchi ko‘rinib tursa yoki tishlar ostida sezilsa, holat to‘g‘ri. /s/ va /z/ da til tishlar ortida yashirin qoladi.
O‘zbeklar qiladigan almashtirishlar
| O‘rniga aytiladi | Misol | Eshitiladigan so‘z | Nima bo‘ladi |
|---|---|---|---|
| /θ/ → /s/ | think | sink (cho‘kmoq) | Ma’no o‘zgaradi |
| /θ/ → /t/ | three | tree (daraxt) | Ma’no o‘zgaradi |
| /θ/ → /t/ | thank you | tank you | Tushunarli, lekin aksent kuchli |
| /ð/ → /z/ | this | zis | Tushunarli, lekin aksent kuchli |
| /ð/ → /d/ | they | day (kun) | Ma’no o‘zgaradi |
| /ð/ → /d/ | then | den | Kontekstda tushuniladi |
Qaysi almashtirish sizda ekanini bilish uchun think, three, this, they so‘zlarini yozib oling va tinglang. Kimdir s/z, kimdir t/d ishlatadi, ba’zilar esa so‘zga qarab ikkalasini ham. Avval o‘zingizning almashtirishingizni aniqlang, chunki mashq shunga qarab tanlanadi: s/z bo‘lsa tilni oldinga chiqaring, t/d bo‘lsa tilni tishga bosmasdan havoni uzluksiz o‘tkazing.
Qaysi TH qaysi so‘zda?
Imlo farqni ko‘rsatmaydi, ikkalasi ham th bilan yoziladi. Lekin foydali qonuniyat bor:
- /ð/ (ovozli) — ko‘p ishlatiladigan grammatik so‘zlar: the, this, that, these, those, they, them, their, there, then, than, though. Shuningdek so‘z o‘rtasida: mother, father, brother, weather, together, other.
- /θ/ (ovozsiz) — ko‘p mazmunli so‘zlar: think, thank, three, thing, thousand, Thursday, health, month, bath, mouth, north, south. Tartib sonlar ham: fourth, fifth, tenth.
- Istisno: Thomas, Thailand, Thames so‘zlarida TH oddiy /t/ o‘qiladi.
- Ot va fe’l juftlari: breath /θ/ (nafas) — breathe /ð/ (nafas olmoq), bath /θ/ — bathe /ð/.
Shubha bo‘lsa, Cambridge Dictionary da so‘zni qidiring: transkripsiya va Britaniya hamda Amerika talaffuzi audio bilan beriladi.
Minimal juftlar
Har juftni ovoz chiqarib, avval sekin, keyin tez ayting. Sherigingiz ko‘zini yumib, qaysi so‘zni aytganingizni topsin.
/θ/ va /s/
| TH | S |
|---|---|
| think | sink |
| thank | sank |
| thumb | sum |
| mouth | mouse |
| path | pass |
| faith | face |
/θ/ va /t/
| TH | T |
|---|---|
| three | tree |
| thin | tin |
| thought | taught |
| both | boat |
| theme | team |
| thank | tank |
/ð/ va /d/ yoki /z/
| TH | D yoki Z |
|---|---|
| they | day |
| then | den |
| those | doze |
| though | dough |
| breathe | breeze |
| clothing | closing |
Gaplar: sekindan tabiiy tezlikka
- Thank you for the three things.
- I think this is the best thing.
- My mother and father live together.
- The weather is worse this month.
- Is there anything else?
- I’ll see them on Thursday the thirteenth.
- Both of them thought it was their fault.
- That’s the third time this week.
Har gapni uch bosqichda ayting: har bir TH ni ataylab cho‘zib; oddiy tezlikda; nihoyat yozib olib, tinglab. Uchinchi urinishda cho‘zish yo‘qolishi kerak, aks holda nutq sun’iy eshitiladi.
Tabiiy nutqda TH
Tez nutqda the, this, that juda qisqa aytiladi va til tishga bir lahzagina tegadi. The undosh oldidan /ðə/ (the book), unli oldidan ko‘pincha /ði/ (the apple). In the, on the, at the birikmalarida til oldingi /n/ yoki /t/ dan to‘g‘ridan to‘g‘ri TH holatiga o‘tadi. Bu haqda ko‘proq connected speech qo‘llanmasida.
Months va clothes ona tili ingliz bo‘lganlar uchun ham qiyin. Ko‘p odamlar clothes ni close (/kləʊz/) kabi aytadi. Bunday so‘zlarda mukammallikka urinib to‘xtab qolmang.
Nimaga birinchi o‘rinda e’tibor berish kerak
TH xatosi odatda suhbatni butunlay buzmaydi: kontekst ko‘p narsani tushuntiradi. Lekin think/sink, three/tree, they/day kabi juftlarda chalkashlik bo‘lishi mumkin va TH o‘rnining doimiy almashtirilishi aksentni kuchli qiladi. Shuning uchun eng ko‘p ishlatiladigan so‘zlardan boshlang: the, this, that, think, thank you, three. Bu oltita so‘z to‘g‘ri bo‘lsa, nutqingizning katta qismidagi TH to‘g‘rilanadi.
O‘zbeklarga xos boshqa talaffuz muammolari ham bor, masalan W va V farqi. Ular o‘zbeklar qiladigan talaffuz xatolari va W va V talaffuzi sahifalarida.
7 kunlik qisqa mashq tartibi
| Kun | Vazifa | Vaqt |
|---|---|---|
| 1 | Og‘iz holati: /θ/ va /ð/ ni ko‘zgu oldida cho‘zish | 5 daqiqa |
| 2 | /θ/–/s/ juftlari, yozib olib tinglash | 7 daqiqa |
| 3 | /θ/–/t/ juftlari | 7 daqiqa |
| 4 | /ð/–/d/ va /ð/–/z/ juftlari | 7 daqiqa |
| 5 | 1–4-gaplar, uch bosqichda | 10 daqiqa |
| 6 | 5–8-gaplar, uch bosqichda | 10 daqiqa |
| 7 | 1 daqiqa erkin gapiring (“What do you think about your city?”), yozuvda har bir TH ni tekshiring | 10 daqiqa |
Mashq: /θ/ mi yoki /ð/ mi?
Quyidagi so‘zlarda TH ovozsiz (/θ/) yoki ovozli (/ð/) ekanini aniqlang.
- thousand
- weather
- than
- health
- clothes
- birthday
- without
- Thursday
- breathe
- teeth
Javoblar: 1 — /θ/; 2 — /ð/; 3 — /ð/; 4 — /θ/; 5 — /ð/; 6 — /θ/; 7 — /ð/ (ko‘p lug‘atlarda /θ/ varianti ham beriladi); 8 — /θ/; 9 — /ð/; 10 — /θ/.
Xato qilgan so‘zlaringizni Cambridge Dictionary’da tinglang va o‘sha so‘z bilan bittadan gap tuzib ayting.
BandMate bilan talaffuz
BandMate ilovasida gaplarni ovoz chiqarib aytib, talaffuz bo‘yicha fikr olishingiz va Bandi bilan suhbatda think, this, three kabi so‘zlarni tabiiy kontekstda ishlatishingiz mumkin. Ilova fikri og‘iz holatini ko‘zgu kabi ko‘rsatmaydi, shuning uchun yuqoridagi ko‘zgu mashqini bir necha kun alohida qiling, keyin suhbatga o‘ting. IELTS’ga tayyorlanayotgan bo‘lsangiz, IELTS Speaking pronunciation sahifasida talaffuz mezoni haqida ham o‘qing.
Manbalar
- Cambridge Dictionary: pronunciation — IPA transkripsiya va Britaniya/Amerika audio.
- BBC Learning English: Pronunciation — tovushlar bo‘yicha qisqa video darslar.
- YouGlish — so‘zning haqiqiy videolardagi talaffuzi.
