Ikki tilni birga o‘rganish mumkin, lekin ikkalasini bir vaqtda noldan boshlash eng qiyin yo‘l. Ishlaydigan formula: bitta asosiy til (ko‘proq soat, aniq maqsad) va bitta ikkinchi til (kamroq soat, bosimsiz). Asosiy tilda kamida A2–B1 darajaga chiqib olganingiz ma’qul. Ikkala tilni vaqt, joy va material bo‘yicha ajrating. Tillar bir-biriga qancha yaqin bo‘lsa, so‘zlar shuncha ko‘p aralashadi: ingliz bilan nemis tili ingliz bilan koreys tilidan ko‘ra ko‘proq chalkashtiradi.
Yana bir xotirjam qiluvchi fakt: ko‘p o‘zbekistonliklar allaqachon ikki tilli. O‘zbek va rus tilida gaplashadigan odamning miyasi tillarni ajratishni biladi. Ikki til birga o‘rganilganda asosiy muammo miya emas, vaqt: haftadagi soatlar ikkiga bo‘linadi.
4 afsona va haqiqat
| Afsona | Haqiqat |
|---|---|
| “Miya chalkashib ketadi, ikkalasini ham o‘rgana olmaysan” | So‘zlar ba’zan aralashadi, bu normal. Tillarni aniq ajratib o‘rgansangiz, aralashish kamayadi |
| “Til faqat bolalikda yaxshi o‘rganiladi” | Kattalar ham til o‘rganadi, ko‘pincha grammatikani tezroq tushunadi. Talaffuzga ko‘proq mehnat ketishi mumkin |
| “Ikki til — ikki barobar tez” | Aksincha: soatlar bo‘linadi, har bir tilda natija sekinroq keladi |
| “Birini tugatib, keyin ikkinchisini boshlash kerak” | Tilni “tugatib” bo‘lmaydi. Asosiy tilda barqaror asosga chiqish (A2–B1) yetarli boshlanish nuqtasi |
Tillar aralashuvi: nega ruscha so‘z inglizchaga “sakrab” chiqadi
Tilshunoslikda bir tilning boshqasiga ta’siri tillararo ta’sir (cross-linguistic influence) deb ataladi. Uchinchi tilni o‘rganish bo‘yicha mashhur kuzatuvlardan birida Sara Uilyams va Byorn Hammarberg (1998) ona tili ingliz tili bo‘lgan, nemis tilini ikkinchi til sifatida bilgan va shved tilini o‘rganayotgan odamning nutqini tahlil qilgan. Shved tilida gapirganda unga ko‘pincha ona tili emas, aynan nemischa so‘zlar aralashgan. Tadqiqotchilar bu holatni ikkinchi tilning “chet til” sifatidagi maqomi bilan tushuntirgan.
O‘zbek o‘rganuvchi uchun amaliy ma’nosi: yangi til o‘rganayotganda miya ko‘pincha boshqa chet tildan so‘z qidiradi. Rus tilini yaxshi biladigan odam inglizcha gapirganda ruscha so‘z yoki gap tuzilmasini ishlatib yuborishi, nemis tilini o‘rganayotgan ingliz tili biluvchi esa nemischa gapga inglizcha so‘z qo‘shib yuborishi shundan. Bu nuqson emas, lekin ongli ravishda kuzatish kerak.
Uch juftlik: nimaga tayyor bo‘lish kerak
| Juftlik | Nima yordam beradi | Nima xalaqit beradi | Asosiy maslahat |
|---|---|---|---|
| Ingliz + rus | Ko‘p xalqaro so‘zlar ikkalasida bor; rus tili atrofda eshitiladi | Soxta do‘st so‘zlar, ruscha so‘z tartibi inglizchaga o‘tadi | Rus tilini muhitdan, ingliz tilini tizimli o‘rganing |
| Ingliz + koreys | Tillar juda farqli, kam aralashadi; koreys tilida fe’l gap oxirida, qo‘shimchalar ko‘p — o‘zbekchaga o‘xshaydi | Yangi yozuv (hangul), talaffuz, hurmat shakllari | Birinchi oyni faqat hangul va talaffuzga bering |
| Ingliz + nemis | Umumiy so‘zlar ko‘p: Haus — house, Wasser — water | Aynan o‘xshashlik tufayli soxta do‘stlar ko‘p | Soxta do‘stlar ro‘yxatini alohida yuriting |
Ingliz va rus tili orasidagi aniq tuzoqlar ingliz va rus tili farqi sahifasida yig‘ilgan. Koreyada o‘qishni rejalashtirayotganlar uchun ikkala til ham kerak bo‘lishi mumkin: talablar Koreyada o‘qish sahifasida.
Ingliz va nemis tilidagi 6 ta soxta do‘st:
| Nemischa | Nemischa ma’nosi | Inglizcha o‘xshash so‘z | Uning ma’nosi |
|---|---|---|---|
| also | shuning uchun, demak | also | ham |
| bekommen | olmoq | become | bo‘lmoq |
| Gift | zahar | gift | sovg‘a |
| wer | kim | where | qayerda |
| will | xohlayman (ich will) | will | kelasi zamon |
| Handy | mobil telefon | handy | qulay |
Tillarni ajratishning 6 qoidasi
- 1. Asosiy va ikkinchi til. Soatlarni teng bo‘lmang. Masalan, 70 foiz asosiy tilga, 30 foiz ikkinchisiga.
- 2. Turli vaqt. Ingliz tili ertalab, koreys tili kechqurun. Bir kunda ikkalasi bo‘lsa, orasida kamida bir necha soat yoki boshqa ish bo‘lsin.
- 3. Turli material. Alohida daftar, alohida rang, alohida ilova yoki telefon papkasi. Miya kontekstni ham eslab qoladi.
- 4. Turli ko‘nikma fokusi. Masalan, ingliz tilida imtihon uchun yozish va gapirish, ikkinchi tilda esa hozircha tinglash va asosiy lug‘at.
- 5. Aralashish daftari. Qaysi so‘z noto‘g‘ri tilda “chiqib qolganini” yozib boring. Bir oyda tuzoqlar ro‘yxati tayyor bo‘ladi.
- 6. Ikkala tilni yangi materialda bir kunda boshlamang. Ikkinchi tilni asosiy tilda barqaror odat paydo bo‘lgandan keyin qo‘shing.
Haftalik reja: uch shablon
| Haftalik vaqt | Asosiy til (ingliz) | Ikkinchi til | Kimga mos |
|---|---|---|---|
| 5 soat | 3,5 soat: kuniga 30 daqiqa, 7 kun | 1,5 soat: 3 kun × 30 daqiqa | Ishlaydigan, oilali |
| 8 soat | 5,5 soat: kurs yoki mustaqil reja | 2,5 soat: 5 kun × 30 daqiqa | Talaba |
| 12 soat | 8 soat, shu jumladan speaking | 4 soat, shu jumladan dars | Maqsadi aniq, vaqti ko‘p |
Haftasiga 4 soatdan kam vaqtingiz bo‘lsa, ikkinchi tilni kechiktirish odatda yaxshiroq: ikkala tilda ham o‘sish sezilmay qolishi motivatsiyani tushiradi. Vaqtni qanday topish haqida ingliz tili uchun vaqt boshqaruvi sahifasida.
Qachon ikkinchi tilni kechiktirish kerak
- Asosiy tilda imtihonga 3 oydan kam qolgan.
- Ikkala tilda ham siz A0 darajadasiz.
- Haftasiga 4 soatdan kam vaqt bor.
- Ikkinchi til uchun aniq sabab yo‘q, faqat “qiziq”.
Bu holatlarda ikkinchi tilni to‘liq tashlamang: haftasiga bir marta 20 daqiqa qo‘shiq yoki serial bilan qiziqishni saqlang, tizimli o‘qishni esa keyinga qoldiring. Ingliz tilining o‘zi qanchalik vaqt olishini ingliz tili qiyin mi sahifasida taxminiy hisoblaganmiz.
Qaror testi: hozir ikkinchi tilni boshlaysizmi?
Har bir savolga “ha” yoki “yo‘q” deb javob bering.
- 1. Asosiy tilimda kamida A2 darajadaman.
- 2. Haftasiga kamida 5 soat til o‘rganishga ajrata olaman.
- 3. Yaqin 3 oyda asosiy tilda imtihonim yo‘q.
- 4. Ikkinchi til uchun aniq sabab bor (o‘qish, ish, oila, safar).
- 5. Asosiy tilda kamida bir oydan beri har kungi odat bor.
- 6. Ikkala tilni turli vaqt va materiallarda o‘rganishga tayyorman.
Namuna javoblar
Hisoblash: 5–6 “ha” — ikkinchi tilni boshlashingiz mumkin. 3–4 “ha” — boshlang, lekin kichik hajmda (haftasiga 1–1,5 soat) va “yo‘q” bandlarni tuzatishga ishlang. 0–2 “ha” — hozircha asosiy tilga e’tibor bering.
Namuna 1. Nodira, 20 yosh, talaba, ingliz tili B1, Koreyada magistraturani o‘ylayapti. Javoblar: 1 ha, 2 ha, 3 ha, 4 ha, 5 ha, 6 ha. Reja: haftasiga 8 soat, ingliz tili ertalab 45 daqiqa (IELTS writing va speaking), koreys tili kechqurun 30 daqiqa, haftada 5 kun. Birinchi oy koreys tilida faqat hangul va 200 ta asosiy so‘z.
Namuna 2. Akmal, 29 yosh, logist, ingliz tili A1, nemis tilini ham xohlaydi. Javoblar: 1 yo‘q, 2 ha, 3 ha, 4 yo‘q, 5 yo‘q, 6 ha. Uch “ha”. Reja: olti oy faqat ingliz tili, har kuni 40 daqiqa. Nemis tili uchun hozircha haftasiga bitta 20 daqiqalik video. Ingliz tilida A2 ga chiqqach, qarorni qayta ko‘radi.
Namuna 3. Zarina, 35 yosh, rus tilini yaxshi biladi, ingliz tili A2, bolasi bilan birga o‘rganmoqchi. Uning holati boshqacha: ikkinchi til allaqachon bor, lekin rus tili inglizchaga aralashadi. Reja: aralashish daftari va har hafta 10 ta soxta do‘st so‘z. Bolasi uchun ikki tilli muhit haqida ikki tilli bola tarbiyasi sahifasini ham ko‘radi.
Ikkala tilni aralashtirmasdan gapirish mashqi
Ingliz tilini asosiy til qilib tanlagan bo‘lsangiz, gapirish amaliyoti ikkinchi til bilan chalkashib ketmasligi uchun doimiy vaqt va joy kerak. BandMate ilovasida har kuni bir xil vaqtda Bandi bilan 5–10 daqiqa inglizcha gaplashish va talaffuz bo‘yicha fikr olish mumkin. Ilova ingliz tili uchun; ikkinchi til uchun alohida resurs tanlang, shunda ikki til ikki xil “joyda” yashaydi.
Manbalar
- Williams, S., Hammarberg, B. Language switches in L3 production: implications for a polyglot speaking model. Applied Linguistics, 19(3), 1998.
