Ikki tilli bola tarbiyasida bitta “to‘g‘ri” usul yo‘q. Tadqiqotlarga ko‘ra, eng muhimi — bola har bir tilni yetarli miqdorda, jonli muloqotda eshitishi va o‘sha tilda gapirishga ehtiyoj sezishi. Mashhur OPOL usuli (bir ota-ona — bir til) ham faqat vositalardan biri. Bola tillarni aralashtirishi normal bosqich; bu chalkashlik belgisi emas.
O‘zbekistonda ko‘p oilalar allaqachon ikki tilli: o‘zbek va rus, qoraqalpoq va o‘zbek, tojik va o‘zbek. Ingliz tili ko‘pincha uchinchi til bo‘lib qo‘shiladi. Quyidagi usullar ana shu haqiqiy vaziyatga moslab tushuntirilgan.
To‘rt usul: qaysi biri sizning oilangizga mos
| Usul | Qanday ishlaydi | Kimga mos | Xavfi |
|---|---|---|---|
| OPOL (one parent, one language) | har bir ota-ona bola bilan faqat o‘z tilida gaplashadi: oyi — o‘zbekcha, dada — ruscha | ota-onaning ona tili har xil bo‘lsa | kam eshitiladigan til “passiv” bo‘lib qolishi mumkin |
| Uyda — kam uchraydigan til | uyda hamma bir tilda, tashqarida bola ikkinchisini eshitadi | chet elda yashovchi o‘zbek oilalari | ota-onaning ikkalasi shu tilni erkin bilishi kerak |
| Vaqt va joy | til vaqtga bog‘lanadi: kechki 20 daqiqa yoki shanba — inglizcha | ingliz tilini uchinchi til sifatida qo‘shayotganlar | vaqt kam bo‘lsa, natija ham sekin |
| Erkin aralash | oila vaziyatga qarab tilni almashtiradi | ko‘p tilli muhitdagi oilalar | bola bitta tilni afzal ko‘rib qolishi mumkin |
Aksariyat o‘zbek oilalari uchun real variant — ona tili(lar)ni erkin, ingliz tilini “vaqt va joy” usulida qo‘shish. Ota-ona ingliz tilini yaxshi bilmasa, kun bo‘yi inglizcha gapirishga urinish tavsiya etilmaydi: bu haqda necha yoshdan ingliz tili sahifasida ASHA qo‘llab-quvvatlaydigan ota-onalar manbasi keltirilgan.
Tadqiqotlar nima deydi
OPOL — yagona yo‘l emas. Annick De Houwer 2007-yilda Belgiyaning flamand qismida 1 899 ta ikki tilli oila so‘rovnomasini tahlil qildi. U bolaning uyda kam uchraydigan (ozchilik) tilda gapirishini tekshirdi. Ikkala ota-ona ham faqat shu tilda gaplashgan oilalarning taxminan 97 foizida bola bu tilda gapirgan. OPOL oilalarida esa bu ko‘rsatkich 74 foiz bo‘lgan. Muallif xulosasi: OPOL na zarur, na yetarli shart. Ya’ni, qaysi tilni kim gapirishidan ko‘ra, tilning uyda qancha eshitilishi muhimroq.
Kim gapirishi ham muhim. Silvia Place va Erika Hoff (2011) ikki yoshli ispan-ingliz tilli bolalar bilan ishladi. Bolaning tildagi yutuqlari shu tilni qancha eshitishiga, bu tilda gaplashadigan odamlar soniga va ona tili shu bo‘lgan odamlardan qancha eshitishiga bog‘liq chiqdi. Amaliy xulosa: ingliz tili uchun faqat ota-onaning o‘ziga tayanmang, audio, kitob, videoqo‘ng‘iroq orqali boshqa ovozlarni ham qo‘shing.
Aralash gapirish — normal. Krista Byers-Heinlein va Casey Lew-Williams (2013) ota-onalarning savollariga ilmiy javoblar sharhida shunday yozadi: ikki tilli bolalar tillarni aralashtiradi, kattalar ham shunday qiladi va bu odatda til tizimidagi chalkashlikni emas, balki bola o‘zida bor barcha so‘zdan foydalanayotganini ko‘rsatadi.
Aql uchun foydami? Ellen Bialystok va hamkasblari (2012) ikki tilli odamlarda diqqatni boshqarish bilan bog‘liq ba’zi afzalliklarni ko‘rsatgan tadqiqotlarni sharhladi. Ammo boshqa olimlar, masalan Paap va Greenberg (2013), bunday afzallikni izchil topa olmagan va bu masala hali munozarali. Shuning uchun ikki tillilikni “aqlni oshiradigan vosita” deb emas, bolaga qo‘shimcha muloqot imkoniyati deb ko‘rish to‘g‘riroq.
Oila xotirjamligi. De Houwer keyingi ishlarida “uyg‘un ikki tillilik” tushunchasini kiritdi: tillar bilan bog‘liq vaziyat bola va ota-onada stress emas, ijobiy his uyg‘otishi kerak. Amaliy ma’nosi: bola til uchun uyaltirilmasin, ota-ona esa “yetarli qilmayapman” degan aybdorlik hissi bilan yashamasin.
Aralash gapirish: qachon normal va qanday javob berish
Bola: Oyi, men apple yedim. Yoki o‘zbek-rus oilasida: Dada, mashinka qayerda? Bu normal. Ko‘pincha bola boshqa tilda so‘zni hali bilmaydi yoki o‘sha tilda uni tez-tez eshitgan.
| Bola aytadi | Sizning javobingiz | Nima uchun |
|---|---|---|
| Men apple yedim. | “Olma yeding? Mazalimi?” | so‘zni o‘z tilingizda tabiiy takrorlaysiz |
| (inglizcha vaqtda) Men ham xohlayman! | Oh, you want some too? Here you are! | bola ma’noni oladi, inglizcha shaklni eshitadi |
| I want suv. | You want water? Here’s your water. | yetishmagan so‘z qo‘shiladi |
Qilmaslik kerak bo‘lgan narsa: bolani uyaltirish (“Nega aralashtirasan?”) yoki tushunsangiz ham “tushunmadim” deb javob bermaslik. Iliq, aniqlashtiruvchi savol yetarli: Water? Do you want water?
Yoshga qarab: nima kutish va nima qilish
3–5 yosh
Bola bir tilda ko‘proq gapiradi, ikkinchisida ko‘proq tushunadi. So‘z boyligi ikki tilga bo‘linadi: bir so‘zni o‘zbekcha, boshqasini inglizcha bilishi mumkin. Ingliz tili vaqti — qo‘shiq, rasmli kitob, o‘yinchoqlar bilan sahna. Bog‘chadagi til bilan uydagi rejani moslashtirish maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tili sahifasida.
6–8 yosh
Maktab tili kuchayadi, uy tillaridan biri zaiflashishi mumkin. Har bir til uchun “o‘z joyi” kerak: o‘zbekcha ertak kechasi, ruscha multfilm, inglizcha kitob yoki o‘yin. Bu yoshda bola qaysi tilda kim bilan gaplashishini o‘zi ongli ravishda aytadi.
9–12 yosh
Bola “nega kerak?” deb so‘raydi. Javob hayotiy bo‘lsin: chet eldagi qarindosh bilan videoqo‘ng‘iroq, sevimli o‘yin, sport. O‘smirlikka yaqin bola bir tilni rad etishi mumkin — bu davrda bosim emas, qiziqarli materiallar va do‘stlar yordam beradi.
Oila rasmlari: kim qaysi tilda gapiradi?
Bola bilan bu rasmlarni ko‘rib, oilangiz haqida inglizcha gaplar tuzing: Grandpa speaks Uzbek. Mum speaks Uzbek and Russian. I speak three languages!
Oila a’zolari nomlari va “This is my…” o‘yinlari bolalar uchun oila a’zolari sahifasida.
Oilaviy til rejasi: to‘ldirish uchun namuna
Rejani qog‘ozga yozing va 3 oydan keyin qayta ko‘rib chiqing.
| Savol | Namuna javob |
|---|---|
| Bola bilan kim qaysi tilda gaplashadi? | oyi — o‘zbekcha, dada — ruscha, buvi — o‘zbekcha |
| Ingliz tili qachon? | har kuni kechki ovqatdan keyin 15 daqiqa, shanba — inglizcha multfilm |
| Ingliz tilini yana kimdan eshitadi? | audiokitob, maktab, xoladagi videoqo‘ng‘iroq |
| Aralash gapirganda nima qilamiz? | o‘z tilimizda xotirjam takrorlaymiz |
| Ona tili uchun nima qilamiz? | haftada 3 kecha o‘zbekcha ertak, bobo bilan suhbat |
| Qachon qayta ko‘rib chiqamiz? | yanvar oxirida |
Mashq: qaysi usul mos?
- 1. Oyi o‘zbek, dada rus, ikkalasi ham ikkala tilni biladi; bola 3 yoshda.
- 2. Oila Germaniyada yashaydi, bog‘chada nemischa; ota-ona o‘zbek tilini saqlamoqchi.
- 3. Ota-ona faqat o‘zbekcha gapiradi, ingliz tilini A2 darajada biladi; bolaga ingliz tilini qo‘shmoqchi.
- 4. 5 yoshli bola “Men apple xohlayman” deydi. Ota-ona xavotirda.
- 5. 11 yoshli bola ruscha gapirishni xohlamay qoldi, buvisi bilan faqat o‘zbekcha gaplashadi.
Javoblar
- 1. OPOL yoki erkin aralash. Qaysi til bolaga kam yetib borsa, o‘sha tilga ko‘proq vaqt ajratiladi.
- 2. “Uyda — kam uchraydigan til”: uyda o‘zbekcha, nemis tili bog‘chadan keladi.
- 3. “Vaqt va joy”: kuniga 10–15 daqiqa inglizcha o‘yin va kitob, qo‘shimcha ovozlar — audio va video.
- 4. Normal bosqich. Xotirjam takrorlash yetarli; bolaning nutqi haqida umumiy xavotir bo‘lsa, logoped bilan maslahatlashing.
- 5. Bosim emas: ruscha qiziqarli material (multfilm, o‘yin, do‘stlar) va ruscha gapiradigan qarindosh bilan tabiiy muloqot.
Uchinchi til sifatida ingliz tili: ota-onaning o‘z mashqi
Ingliz tili vaqtida qisqa iboralarni ishonch bilan aytish uchun ularni oldindan ovoz chiqarib mashq qiling. BandMate ilovasida Bandi bilan gaplashib, talaffuzingiz bo‘yicha fikr olasiz; qisqa darslar kunning istalgan bo‘lagiga sig‘adi. Tili past ota-onalar uchun boshqa maslahatlar ota-ona ingliz tilini bilmasa sahifasida.
Bugungi qadam: yuqoridagi til rejasi jadvalini oilaviy suhbatda to‘ldiring. Uni muzlatkichga ilib qo‘ying — hamma bir xil qoidaga amal qiladi.
Manbalar
- De Houwer, A. (2007). Parental language input patterns and children’s bilingual use. Applied Psycholinguistics, 28(3), 411–424
- De Houwer, A. (2015). Harmonious bilingual development: Young families’ well-being in language contact situations. International Journal of Bilingualism
- Place, S., Hoff, E. (2011). Properties of dual language exposure that influence 2-year-olds’ bilingual proficiency. Child Development, 82(6), 1834–1849
- Byers-Heinlein, K., Lew-Williams, C. (2013). Bilingualism in the early years: What the science says. LEARNing Landscapes, 7(1), 95–112
- Bialystok, E., Craik, F. I. M., Luk, G. (2012). Bilingualism: consequences for mind and brain. Trends in Cognitive Sciences, 16(4), 240–250
- Paap, K. R., Greenberg, Z. I. (2013). There is no coherent evidence for a bilingual advantage in executive processing. Cognitive Psychology, 66(2), 232–258
