Bola ingliz tilidan bezib qolsa, bu dangasalik emas, ko‘pincha signal: mashg‘ulot juda qiyin, juda zerikarli, juda uzun yoki xato qilish qo‘rqinchli bo‘lib qolgan. Eng yaxshi javob — ikki haftaga “dars”ni to‘xtatib, o‘rniga qisqa, bola o‘zi tanlaydigan va u yutadigan o‘yinlarni qo‘yish. Mukofot va jazo bilan majburlash qisqa muddatda ishlaydi, lekin qiziqishni tiklamaydi.
Bugun bitta narsani sinab ko‘ring: “Inglizcha qilamiz” demang. Uning o‘rniga bolaning sevimli multfilmidan bitta qahramon nomini inglizcha ayting va so‘rang: Who is your favourite? Javob o‘zbekcha bo‘lsa ham — suhbat boshlandi.
Avval sababni toping: 7 ta holat
Bir xil “xohlamayman” ortida turli sabab bo‘ladi. Bir hafta kuzating: bola qachon, qanday so‘zlar bilan qarshilik qiladi?
| Bola nima deydi yoki qiladi | Ehtimoliy sabab | Nima qilish mumkin |
|---|---|---|
| “Tushunmayman, qiyin” | daraja juda yuqori | bir qadam orqaga qayting: tanish so‘zlar bilan o‘yin |
| “Zerikarli” | har kuni bir xil mashq daftari | faoliyat turini almashtiring: o‘yin, qo‘shiq, pishiriq |
| Mehmonlar oldida qotib qoladi | uyalish, xato qilish qo‘rquvi | “Qani, gapir” talabini butunlay olib tashlang |
| “Akam yaxshi biladi, men bilmayman” | taqqoslash | faqat bolaning o‘zining kechagi kuni bilan solishtiring |
| Maktabdan keyin yig‘laydi | charchoq, vaqt noqulay | mashg‘ulotni dam olish kuni yoki ertalabga o‘tkazing |
| “O‘qituvchi urishadi” | maktabdagi vaziyat | o‘qituvchi bilan xotirjam gaplashing, bolaning gapini tinglang |
| Faqat telefon so‘raydi | ekran bilan raqobat | ingliz tilini bolaning ekrandagi qiziqishiga ulang |
Ba’zan sabab ingliz tilida emas: bola o‘zbek tilida ham o‘qish-yozishdan qochsa, doim xavotirli bo‘lsa yoki uxlashi buzilgan bo‘lsa, maktab psixologi yoki pediatr bilan maslahatlashing. Bu yerda tashxis qo‘yib bo‘lmaydi.
Bolaga his-tuyg‘usini aytishga yordam bering
Bola ko‘pincha “nega xohlamaysan?” savoliga javob bera olmaydi. Rasmlarni ko‘rsating va so‘rang: How do you feel about English today? U barmog‘i bilan ko‘rsatsin.
Agar bola bored ni ko‘rsatsa — mashg‘ulot turini, worried yoki embarrassed ni ko‘rsatsa — bosimni kamaytiring, tired ni ko‘rsatsa — vaqtni o‘zgartiring. Bu kartalarni haftada bir marta takrorlash foydali.
Bosim o‘rniga o‘yin: yoshga qarab
3–5 yosh: “dars”ni butunlay unuting
Bu yoshda “o‘tir, takrorla” formati deyarli har doim qarshilik uyg‘otadi. Ingliz tili kunning tabiiy lahzalariga kirsin: cho‘milishda Splash, splash!, ovqatda More, please?, uxlashdan oldin bitta qo‘shiq. Bola inglizcha javob bermasa ham davom eting — bu yoshda tushunish gapirishdan ancha oldin keladi. Kun davomida ishlatish uchun iboralar bola bilan kundalik iboralar sahifasida.
6–8 yosh: bola yutadigan va o‘rgatadigan o‘yinlar
- Bola o‘qituvchi bo‘lsin. “Men bu so‘zni bilmayman, o‘rgatib qo‘yasanmi?” Bola sizga maktabda o‘rgangan 3 so‘zni o‘rgatadi. O‘qituvchi rolida u o‘zini kuchli his qiladi.
- Yutish imkoni. Kartochka va topishmoq o‘yinlarida ataylab bir-ikki marta adashing. Qaysi o‘yin qaysi yoshga mos kelishi bolalar uchun ingliz tili o‘yinlari jadvalida.
- Qiziqishga ulang. Futbol yoqsa — futbolchilar va jamoalar: He is fast! Goal! Mashina yoqsa — ranglar va sonlar mashina orqali.
9–12 yosh: tanlov va nazorat bolaning qo‘lida
Bu yoshda “o‘yin” so‘zi bolalarcha tuyuladi. Bolaga nazorat bering:
- Maqsadni o‘zi tanlasin. “Sevimli o‘yinimdagi topshiriqlarni tushunish”, “Minecraft videosini subtitrsiz ko‘rish”, “chet ellik futbolchining intervyusini tushunish”.
- Materialni o‘zi topsin. Siz faqat vaqt va qoidalarni kelishasiz: kuniga 15 daqiqa, telefon faqat ovozli rejimda. Ekrandagi materialni birga tanlash usullari bolalar uchun multfilmlar sahifasida.
- Natijani ko‘rsatsin. Bir oyda bir marta bola oilaga nimani o‘rganganini ko‘rsatadi: qo‘shiq, retsept, kichik video. Baho emas — tomoshabin.
Mukofot tizimidagi 4 ta xato
Stiker jadvali va sovg‘alar ko‘p oilada ishlatiladi. Muammo mukofotning o‘zida emas, uni qanday berishda. 1973-yilda Lepper, Greene va Nisbett bog‘chadagi bolalar bilan tajriba o‘tkazdi: rasm chizishni allaqachon yoqtirgan bolalarga chizgani uchun oldindan mukofot va’da qilindi. Bir-ikki hafta o‘tib, erkin vaqtda ular mukofot kutmagan bolalarga qaraganda kamroq chizdi. Kutilmagan mukofot esa bunday ta’sir ko‘rsatmadi.
- 1-xato: har bir so‘z uchun pul yoki shirinlik. Bola so‘z yodlashni “ish” deb qabul qila boshlaydi, mukofot to‘xtasa — ish ham to‘xtaydi. O‘rniga: kutilmagan, kichik e’tirof: “Bugun qo‘shiqni o‘zing boshlading, eshitib xursand bo‘ldim.”
- 2-xato: ingliz tilini jazo sifatida ishlatish. “Yaramaslik qilding — 20 ta so‘z yozasan.” Til jazo bilan bog‘lanib qoladi. O‘rniga: jazo va til mashg‘ulotini butunlay ajrating.
- 3-xato: “Sen aqllisan” deb maqtash. Mueller va Dweck (1998) tadqiqotida aqli uchun maqtalgan bolalar muvaffaqiyatsizlikdan keyin kamroq qat’iyat va zavq ko‘rsatgan, harakati uchun maqtalganlar esa yangi narsa o‘rgatadigan qiyinroq topshiriqni ko‘proq tanlagan. O‘rniga: aniq harakatni ayting: “Uch marta urinib, oxiri to‘g‘ri aytding.”
- 4-xato: faqat natijani hisoblash. “Nechta so‘z yodlading?” savoli qo‘rquv tug‘diradi. O‘rniga: birgalikdagi vaqtni hisoblang: “Bu hafta 5 kun birga qo‘shiq aytdik.” Ko‘rinadigan ketma-ket kunlar zanjiri bola uchun o‘zi mukofot.
Psixologiyadagi o‘z-o‘zini belgilash nazariyasi (Ryan va Deci) ichki qiziqish uchun uch narsani muhim deb biladi: tanlov (bola nimanidir o‘zi hal qiladi), uddalash hissi (topshiriq kuchi yetadigan darajada) va yaqinlik (kattalar bilan iliq munosabat). Yuqoridagi barcha maslahatlar shu uchtasiga xizmat qiladi.
Vaziyat mashqi: siz nima deysiz?
Har bir holatda qaysi javob bolaning qiziqishini saqlaydi?
- 1. Bola: “Ingliz tili zerikarli!” — (a) “Hamma o‘qiydi, sen ham o‘qiysan.” (b) “Qaysi qismi zerikarli? Keling, bugun boshqacha qilamiz.”
- 2. Mehmonlar keldi. — (a) “Qani, inglizcha sanab ber!” (b) Hech narsa so‘ramaysiz; bola o‘zi xohlasa, ko‘rsatadi.
- 3. Bola I go to school yesterday dedi. — (a) “Noto‘g‘ri! Went!” (b) “Oh, you went to school yesterday! Keyin nima bo‘ldi?”
- 4. Bola so‘zni uch urinishdan keyin to‘g‘ri aytdi. — (a) “Nihoyat!” (b) “Uch marta urinding va uddalading.”
- 5. 11 yoshli bola ingliz tilidagi o‘yin videolarini ko‘rmoqchi. — (a) “Bu vaqtni o‘g‘irlash.” (b) “Mayli, 15 daqiqa. Keyin menga bitta yangi so‘zni o‘rgatasan.”
- 6. Bola stiker jadvalidagi sovg‘ani olgach, mashg‘ulotni tashladi. — (a) Kattaroq sovg‘a va’da qilish. (b) Jadvalni to‘xtatib, qisqa birgalikdagi o‘yinga qaytish.
Javoblar
- 1. (b). Sababni so‘rash va shaklni o‘zgartirish.
- 2. (b). Tomosha uchun gapirish bosim tug‘diradi.
- 3. (b). To‘g‘ri shaklni suhbat ichida takrorlash xatoni “uyat”ga aylantirmaydi.
- 4. (b). Harakatni maqtash.
- 5. (b). Qiziqishga tayanish, chegarani kelishish.
- 6. (b). Mukofotni oshirish tashqi motivatsiyani kuchaytiradi, qiziqishni emas.
Ota-onaning o‘z ingliz tili: namuna ko‘rsatish
Bola sizni ingliz tilini zavq bilan o‘rganayotganingizni ko‘rsa, bu har qanday gapdan kuchliroq ta’sir qiladi. BandMate ilovasida Bandi bilan ovoz chiqarib qisqa suhbatlar qilasiz — bola yoningizda bo‘lsa, u ham qo‘shilishni xohlab qolishi mumkin. Bolani gapirtirishning yumshoq usullari bolalar uchun speaking mashqlari sahifasida.
Bugungi qadam: kelasi ikki hafta davomida “dars” so‘zini ishlatmang. Har kuni 5 daqiqa bola tanlagan faoliyatni inglizcha qiling va har kechasi bitta narsani yozib boring: bola qachon kuldi?
Manbalar
- Lepper, M. R., Greene, D., Nisbett, R. E. (1973). Undermining children’s intrinsic interest with extrinsic reward. Journal of Personality and Social Psychology, 28(1), 129–137
- Mueller, C. M., Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children’s motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 33–52
- Ryan, R. M., Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78
