Necha yoshdan ingliz tili o‘rgatish kerak: tadqiqotlar nima deydi

Ingliz tilini boshlash uchun yagona “to‘g‘ri yosh” yo‘q. Uyda qo‘shiq, kitob va o‘yin shaklida istalgan yoshdan boshlash mumkin, agar bu ona tilini siqib chiqarmasa va bolaga yoqsa. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadi: natijani boshlangan yosh emas, ko‘proq tilni qancha va qanday eshitish belgilaydi. Haftada ikki soatlik dars bilan 4 yoshda boshlagan bola 8 yoshda boshlagan boladan albatta oldinda bo‘lmaydi; har kuni jonli muloqotda eshitgan bola esa ancha ilgarilaydi.

O‘zbekistonda maktablarda chet tili, asosan ingliz tili, 2013/2014 o‘quv yilidan boshlab 1-sinfdan o‘qitiladi. Bu Prezidentning 2012-yil 10-dekabrdagi PQ-1875-son qarorida belgilangan. Demak, bolangiz ingliz tili bilan eng kechi 1-sinfda, maktabda uchrashadi. Uyda undan oldin nima qilish — sizning tanlovingiz.

Tadqiqotlar nimani ko‘rsatadi

Erta boshlash talaffuz va “ona tilidek” grammatika uchun afzallik beradi — lekin til muhitida. Hartshorne, Tenenbaum va Pinker 2018-yilda 600 mingdan ortiq kishining (sarlavhada “2/3 million”) grammatika testini tahlil qildi. Ularning xulosasi: grammatikani o‘rganish qobiliyati taxminan 17 yoshgacha yuqori saqlanadi, ammo ona tilida so‘zlashuvchi darajasiga yetish uchun tilni taxminan 10 yoshgacha boshlash kerak bo‘ladi. Muhim nuqta: bu xulosa asosan ingliz tili muhitida yashagan odamlarga taalluqli, ya’ni tilni har kuni ko‘p soat eshitganlarga.

Maktab sharoitida katta yoshda boshlaganlar tezroq o‘rganadi. Barselonadagi uzoq muddatli tadqiqot (Carmen Muñoz va hamkasblari, 2006) bir xil soat dars olgan erta va kech boshlagan o‘quvchilarni solishtirdi. Kechroq boshlaganlar bir xil vaqt ichida ko‘proq natija ko‘rsatdi, chunki ular darsdagi tushuntirishni yaxshiroq qabul qiladi. Haftada 2–3 soatlik darsda erta boshlashning afzalligi o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi.

Xulosa ota-ona uchun: erta boshlash zarar qilmaydi, ammo mo‘jiza ham emas. 3 yoshli bolaga har kuni 10 daqiqa quvonchli qo‘shiq — yaxshi. 3 yoshli bolani kuniga bir soat kartochka yodlashga majburlash — foydasiz va qiziqishni so‘ndiradi.

Yoshga qarab nima realistik

Chaqaloqlikdan o‘smirlikkacha har bosqichga o‘z yondashuvi kerak:

3–6 yoshli bolalar uchun kun tartibiga moslashgan batafsil reja maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tili sahifasida, maktab boshlangandan keyingi yordam esa 1–4-sinf uchun alohida yozilgan.

Ikki tillilik haqidagi 5 afsona

1-afsona: “Ikki til bolaning nutqini kechiktiradi.” Amerika Nutq-Til-Eshitish Assotsiatsiyasi (ASHA) qo‘llab-quvvatlaydigan ota-onalar sahifasida aniq yozilgan: bir nechta til bolani chalg‘itmaydi va nutq kechikishiga sabab bo‘lmaydi. Bolaning nutqi haqida xavotir bo‘lsa, sababini ikki tilda emas, mutaxassis bilan birga izlash kerak.

2-afsona: “Bola tillarni aralashtirsa, demak chalkashgan.” Men apple yedim kabi gaplar normal bosqich. Xuddi shu manba bolaning bir tildan so‘z yoki qoida olib ikkinchisiga qo‘shishini til o‘rganishning kutilgan qismi deb ataydi. Kattalar ham shunday qiladi: Toshkentda “zaryadka tugadi, rozetka qayerda?” deganimizni eslang.

3-afsona: “Qancha erta, shuncha yaxshi — har doim.” Yuqoridagi tadqiqotlar ko‘rsatganidek, erta boshlash faqat yetarli va sifatli eshitish bilan birga natija beradi. Kam soatli dars bilan erta boshlangan til keyinroq boshlanganidan oldinda bo‘lmasligi mumkin.

4-afsona: “Uyda bolaga faqat inglizcha gapirish kerak, hatto yaxshi bilmasam ham.” Yuqoridagi manba boshqacha maslahat beradi: bola bilan o‘zingiz eng erkin gapiradigan tilda gaplashing. Boy ona tili ikkinchi tilga ham poydevor bo‘ladi. Noaniq, sun’iy inglizcha bilan kun bo‘yi gapirish bolaning ona tilidagi so‘z boyligini kamaytirishi mumkin.

5-afsona: “10 yoshdan keyin kech.” Kech emas. Grammatika o‘rganish qobiliyati o‘smirlik davrida ham yuqori. 10 yoshdan keyin boshlagan bola “ona tilidek” aksentga erishmasligi mumkin, lekin ravon va to‘g‘ri gapira oladi. Aksariyat kattalar ingliz tilini aynan shu yo‘l bilan o‘rganadi.

Bir nechta tilni birga tarbiyalash usullari (bir ota-ona — bir til va boshqalar) haqida ikki tilli bola tarbiyasi sahifasida batafsil yozamiz.

Ona tilini qanday saqlash kerak

Ingliz tiliga qiziqish ortgan sari ba’zi oilalarda bola o‘zbek tilida kitob o‘qimay qo‘yadi. Buning oldini olish uchun:

• Uydagi asosiy til — oilaning tili. Ingliz tili kunning aniq “bo‘lagi”: masalan, kechki 10 daqiqa yoki shanbadagi qo‘shiq vaqti.
• Ertaklar ikki tilda. Bir kun inglizcha qisqa ertak, ertasiga o‘zbekcha ertak. Bolaga ikkala tilda ham kitob kerak.
• Bobo-buvilar — ona tilining eng yaxshi o‘qituvchilari. Ular bilan suhbat, maqollar, topishmoqlar vaqti qisqarmasin.
• Multfilm tilini ham almashtiring. Agar bola kuniga bir multfilm ko‘rsa, hafta davomida tillarni aralashtiring.
• Maqtovni tilga emas, harakatga bering. “Inglizcha gapirding, barakalla” emas, “Qanday qiziq hikoya aytib berding!”.

Qaror qabul qilish uchun 4 savol

Boshlashdan oldin o‘zingizga javob bering:

• 1. Bolam ona tilida o‘z yoshiga mos gapiryaptimi? Agar xavotir bo‘lsa, avval pediatr yoki logoped bilan maslahatlashing.
• 2. Men kuniga 10 daqiqani har kuni ajrata olamanmi? Haftada bir marta bir soatdan ko‘ra shu yaxshiroq.
• 3. Bolam uchun bu o‘yinmi yoki majburiyatmi? Ko‘z yoshi bilan o‘tgan dars qiziqishni so‘ndiradi.
• 4. Maqsadim nima? Qo‘shiq va qiziqish uyg‘otish, maktabga tayyorlanish yoki kelajakda ko‘chib ketish — har biri boshqa hajm talab qiladi.

Qaror qildingizmi? Birinchi haftaning aniq rejasi uyda bolalar uchun ingliz tili sahifasida.

Ota-ona uchun test

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri?

• 1. Ikki tilda o‘sgan bola nutqi, albatta, kechikadi.
• 2. O‘zbekiston maktablarida ingliz tili 1-sinfdan o‘qitiladi.
• 3. Bola ikki tildagi so‘zlarni bitta gapda aralashtirsa, bu normal bosqich.
• 4. Haftada 2 soatlik dars bilan 4 yoshda boshlash 8 yoshda boshlashdan har doim yaxshiroq natija beradi.
• 5. Ota-onaga bola bilan o‘zi eng erkin gapiradigan tilda gaplashish tavsiya etiladi.
• 6. 12 yoshdan keyin ingliz tilida ravon gapirishni o‘rganib bo‘lmaydi.
• 7. Natijaga boshlangan yoshdan ko‘ra tilni qancha va qanday eshitish ko‘proq ta’sir qiladi.

Javoblar

• 1. Noto‘g‘ri. Ikki tillilik nutq kechikishiga sabab bo‘lmaydi.
• 2. To‘g‘ri. 2013/2014 o‘quv yilidan boshlab bosqichma-bosqich joriy qilingan.
• 3. To‘g‘ri.
• 4. Noto‘g‘ri. Kam soatli darsda katta yoshda boshlaganlar tezroq o‘rganadi.
• 5. To‘g‘ri.
• 6. Noto‘g‘ri. Aksent qolishi mumkin, lekin ravon gapirish mumkin.
• 7. To‘g‘ri.

Ota-onaning o‘z ingliz tili

Bolaga qo‘shiq va o‘yin bilan hamroh bo‘lish uchun o‘zingiz ham bir necha ibora va to‘g‘ri talaffuzga ega bo‘lishingiz foydali. BandMate ilovasida Bandi bilan ovoz chiqarib mashq qilasiz va talaffuz bo‘yicha fikr olasiz; darslar qisqa, kunning istalgan bo‘lagiga sig‘adi.

Bugun bitta ish qiling: yuqoridagi 4 savolga javobni qog‘ozga yozing va birinchi 10 daqiqalik inglizcha vaqtni haftaning qaysi kuni boshlashingizni belgilang.

Manbalar

• Hartshorne, Tenenbaum, Pinker (2018). A critical period for second language acquisition: Evidence from 2/3 million English speakers. Cognition, 177
• Muñoz, C. (ed.) (2006). Age and the Rate of Foreign Language Learning. Multilingual Matters
• Learning More Than One Language — ASHA qo‘llab-quvvatlaydigan ota-onalar sahifasi
• PQ-1875-son qaror, 10.12.2012: Chet tillarni o‘rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (lex.uz)

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling