Bolaning inglizcha talaffuzini yaxshilashning eng samarali yo‘li — ko‘p to‘g‘ri namuna eshittirish, tovushni o‘yinga aylantirish va xatoni to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, to‘g‘ri variantni takrorlab tuzatish. Bola I have a bik dok desa, “Noto‘g‘ri!” demang; Oh, a big dog! deb, oxirgi tovushni biroz aniqroq ayting. Bir vaqtda faqat bitta tovush ustida ishlang, bir tovushga 1–2 hafta bering.
Birinchi o‘yinni hozir sinab ko‘ring: oyna oldida bola bilan birga tilingizni tishlaringiz orasidan ozgina chiqarib, th-th-th deb puflang. Kulgili yuz — va thank you ning birinchi tovushi tayyor.
Normal nima va qachon xavotirlanish kerak
Kichik bola hamma tovushni birdaniga to‘g‘ri aytmaydi — bu ona tilida ham shunday. Ingliz tili ona tili bo‘lgan bolalar ham ba’zi tovushlarni, masalan th ni, boshqalariga qaraganda kechroq, ko‘pincha maktab yoshida to‘liq o‘zlashtiradi. Shuning uchun 4–5 yoshli bolaning th ni s yoki d bilan aytishi — xavotir uchun sabab emas.
Maqsad — ona tili ingliz tili bo‘lgan bolaning aksenti emas, tushunarli talaffuz. Aksent qolishi normal. Agar bola o‘zbek yoki rus tilida ham tovushlarni aytishda qiynalsa yoki uning nutqini yaqinlaridan boshqalar tushunmasa, bu logoped bilan maslahatlashish uchun sabab. Ingliz tilini “aybdor” qilishga shoshilmang.
O‘zbek bolasiga qiyin 5 ta tovush
| Tovush | Tipik xato | To‘g‘risi | Bola uchun ishora |
|---|---|---|---|
| th (mother, thank) | mazer, senk | Til uchi tishlar orasida | “Tilingni ko‘rsat va puflab ayt” |
| w (water, window) | vater, vindov | Lablar dumaloq, tishlar labga tegmaydi | “Sham o‘chirgandek labingni dumaloq qil” |
| Oxirgi jarangli undosh (bag, dog) | bek, dok | Oxirgi g, d, b jarangli qoladi | “Tomog‘ingni ushla — oxirida ham g‘uvillasin” |
| h (hat, hello) | xat, xello | Yengil havo, tomoqda ishqalanishsiz | “Oynaga ‘ha’ deb bug‘ chiqar” |
| So‘z boshidagi s + undosh (school, spoon) | iskul, ispun | Oldiga unli qo‘shilmaydi | “Ilon ovozidan boshla: ssss-chool” |
Nega shu tovushlar? O‘zbek tilida th va w tovushlari yo‘q, h esa ko‘pincha x ga yaqinlashadi. So‘z oxiridagi jarangli undosh o‘zbekchada ko‘pincha jarangsiz aytiladi (kitob — [kitop]), bola buni ingliz tiliga ko‘chiradi. Kattalardagi shu xatolar batafsil o‘zbeklar qiladigan talaffuz xatolari sahifasida tahlil qilingan.
Rasmli so‘zlar: TH va W tovushlari
Bu rasmlarni bolaga ko‘rsating va so‘zni birga, sekin ayting. Birinchi blokdagi so‘zlarda th bor, ikkinchisida w.
Diqqat qiling: mother, father, brother dagi th — jarangli (tomoq g‘uvillaydi), thank, thirsty, bathroom dagisi — jarangsiz (faqat havo). Bolaga bu farqni tushuntirish shart emas; siz to‘g‘ri aytsangiz, u eshitib oladi. O‘zingiz uchun batafsil qo‘llanma — TH tovushi.
8 ta tovush o‘yini
Har biri 3–5 daqiqa. Bir kunda bitta o‘yin yetarli.
- 1. Oyna o‘yini. Oyna oldida birga turing. Siz th, w yoki f uchun og‘iz holatini ko‘rsatasiz, bola takrorlaydi. Kim kulgiliroq yuz qilsa, o‘sha yutadi.
- 2. Sham va pat. Qog‘oz parchasini bola og‘zi oldida ushlang. Hat, hello, house deganda qog‘oz tebranishi kerak. W uchun esa lablarini sham o‘chirayotgandek dumaloq qilsin.
- 3. G‘uvillaydigan tomoq. Bola qo‘lini tomog‘iga qo‘ysin va bag, dog, bed ni aytsin. Oxirgi tovushda ham tomoq “g‘uvillashi” kerak. Back va bag ni navbat bilan ayting — bola qaysi birida g‘uvillaganini topadi.
- 4. Tovush ovi. “Uyda w bilan boshlanadigan narsa top!” Bola deraza, suv, soatni ko‘rsatadi va aytadi.
- 5. Robot ovozi. So‘zni tovushlarga bo‘lib, robotdek ayting: c-a-t. Bola uni birlashtirib cat deydi. Keyin rollar almashadi. Bu o‘yin phonics bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq.
- 6. Chap-o‘ng sakrash. Yerga ikki qog‘oz qo‘ying: birida W, birida V. Siz wet yoki vet deysiz, bola to‘g‘ri qog‘ozga sakraydi. Tinglab farqlash — to‘g‘ri aytishdan oldingi qadam.
- 7. Pichirlash. So‘zni pichirlab ayting. Pichirlaganda so‘z oxiridagi undoshlar yaxshi eshitiladi va bola ularni “yutib yubormaydi”.
- 8. Aks-sado. Siz tog‘ bo‘lasiz, bola — aks-sado. Siz baland, past, sekin, tez aytasiz: window… window… Bola ovozingizni xuddi shunday qaytaradi. Takror zerikarli bo‘lmaydi.
Qofiyalar: so‘z oilalari va o‘zimiz tuzgan kichik gaplar
Qofiya bolaga so‘z oxiridagi tovushni eshitishni o‘rgatadi. Qo‘shiq matnlari o‘rniga so‘z oilalari bilan o‘ynang:
| Oila | So‘zlar | Kichik gap (qofiyali) |
|---|---|---|
| -at | cat, hat, mat, bat | A cat in a hat. |
| -en | ten, pen, hen | Ten hens and a pen. |
| -ig | big, pig, dig | A big pig can dig. |
| -op | hop, top, mop, stop | Hop, hop, hop — stop! |
| -ed | red, bed, Ted | Ted is in a red bed. |
O‘yin: siz cat deysiz, bola qofiyadosh so‘z topadi — hat! Mavjud bo‘lmagan so‘z aytsa ham (zat), maqtang: u qofiyani eshityapti. Jamoat mulki bo‘lgan an’anaviy she’rlar bilan ishlash usuli bolalar uchun inglizcha she’rlar sahifasida.
Xatoni tuzatish odobi: 6 qoida
- To‘g‘ri variantni takrorlang, “noto‘g‘ri” demang. Bola: I see a vindov. Siz: Yes, a window! A big window. Bola to‘g‘ri shaklni ikki marta eshitdi va xijolat bo‘lmadi.
- Bir vaqtda bitta tovush. Bu hafta faqat w. Boshqa xatolarni hozircha e’tiborsiz qoldiring.
- Hikoya o‘rtasida to‘xtatmang. Bola sizga nimadir gapirib berayotgan bo‘lsa, avval mazmunga javob bering. Talaffuz — keyinroq, o‘yin vaqtida.
- Xatoni taqlid qilmang va ustidan kulmang. “Vater emas-ku!” deb bolaning xatosini qaytarish uni masxara qilishdek eshitiladi. Aka-opalar kulsa, ularni ham to‘xtating.
- Aniq maqtang. “Zo‘r!” o‘rniga: “Tilingni ko‘rsatding — thank juda aniq chiqdi!” Bola nimani to‘g‘ri qilganini biladi.
- Mehmon oldida emas. Talaffuz ustida ishlash — oila ichidagi o‘yin. Bola boshqalar oldida o‘zi xohlasa gapiradi.
Mashq: siz nima deysiz?
Ota-ona uchun. Vaziyatni o‘qing: qaysi tovush muammo va eng yaxshi javob qaysi?
- 1. Bola: I have a bik dok!
- 2. Bola: I want vater.
- 3. Bola: My mazer is at home.
- 4. Bola: I go to iskul.
- 5. Bola: Xello, mum!
- 6. Bola sizga multfilm haqida hayajon bilan gapiryapti va uchta so‘zni noto‘g‘ri aytdi.
Javoblar
- 1. Oxirgi jarangli undosh (g). Javob: Wow, a big dog! — g ni biroz aniqroq ayting.
- 2. W tovushi. Javob: Here’s your water! Keyinroq “sham” o‘yinini o‘ynang.
- 3. Th tovushi. Javob: Your mother is at home? Great! Oyna o‘yini uchun yaxshi so‘z.
- 4. Boshiga ortiqcha unli. Javob: Yes, you go to school! — “ilon ovozi” o‘yini yordam beradi.
- 5. H tovushi. Javob: Hello! — qog‘oz parchasi o‘yini.
- 6. Hech narsani tuzatmang. Mazmunga javob bering va qiziqib tinglang. Talaffuz — boshqa vaqtda.
Ota-onaning namunasi
Bola talaffuzni asosan sizdan va audiodan oladi. BandMate ilovasida Bandi bilan ovoz chiqarib gaplashasiz va talaffuzingiz bo‘yicha fikr olasiz; th va w kabi tovushlarni avval o‘zingiz mashq qilib, keyin bolaga ishonch bilan ko‘rsatasiz. W va V farqi bo‘yicha kattalar uchun mashqlar W va V talaffuzi sahifasida.
Bugun bitta tovush tanlang — masalan, w — va kechqurun 3 daqiqa “tovush ovi” o‘ynang.
BandMate’ni Google’da afzal manba qiling
