Ovoz chiqarib o‘qish ingliz tili uchun eng oddiy talaffuz mashqi, lekin u faqat tartib bilan ishlaydi. Qisqa matnni avval belgilaysiz (pauza, urg‘u, bog‘lanish), keyin uch marta o‘qiysiz — sekin, tabiiy, yozib olib — va yozuvni ikkita savol bilan tahlil qilasiz. Hammasi 10 daqiqa. Bitta matn uch kun ketma-ket o‘qiladi, shunda farq eshitiladi.
Bu usul nima beradi va nima bermaydi
Beradi:
- Harf va tovush bog‘lanishi. Ingliz tilida yozilishi va o‘qilishi farq qiladi. Ovoz chiqarib o‘qiganda walked, knife, comfortable kabi so‘zlarda qayerda qoqilayotganingizni darhol sezasiz.
- Xotira. Psixologlar “production effect” deb ataydigan hodisa bor: ovoz chiqarib o‘qilgan so‘zlar ichida o‘qilganlardan yaxshiroq eslab qolinadi (MacLeod va hamkasblari, 2010).
- Og‘iz mushaklariga mashq. Gapirganda fikrga ham, talaffuzga ham e’tibor berasiz. O‘qiganda esa faqat talaffuzga.
Bermaydi:
- Erkin nutq. Tayyor matnni o‘qish o‘z fikringizni gapirishga teng emas. Bu usul gapirish mashqini to‘ldiradi, o‘rnini bosmaydi.
- Reading imtihoni tezligi. Imtihonda ichingizda o‘qiysiz. Ovoz chiqarib o‘qish odati bu yerda sekinlashtiradi.
| Usul | Nimaga tayanasiz | Asosiy foydasi |
|---|---|---|
| Ovoz chiqarib o‘qish | Matnga | Tovush, urg‘u, pauza — o‘z tempingizda |
| Shadowing | Audioga, diktor bilan birga | Ritm, tezlik, ohang |
| Erkin gapirish | O‘z fikringizga | Ravonlik, so‘z tanlash |
Diktor ovoziga ergashish usuli — shadowing metodi sahifasida. Ovoz chiqarib o‘qish undan oldingi qadam: avval matnni o‘zingiz ishonch bilan o‘qiysiz, keyin tezlikni diktorga moslaysiz.
10 daqiqalik protokol
| Daqiqa | Qadam | Nima qilasiz |
|---|---|---|
| 0–2 | Belgilash | Pauzalarga /, gap oxiriga //, urg‘uli so‘zlarga qalin, bog‘lanadigan so‘zlar orasiga ‿ belgisini qo‘ying. Notanish so‘zni lug‘atda eshiting |
| 2–5 | Sekin o‘qish | Har bo‘lakni alohida, aniq, oxirgi undoshlarni to‘liq aytib o‘qing |
| 5–7 | Tabiiy o‘qish | Bo‘laklarni ulab, suhbatdagidek tezlikda o‘qing |
| 7–8 | Yozib olish | Telefonda uchinchi marta o‘qib, yozib oling |
| 8–10 | Tahlil | Yozuvni eshiting va 2 savolga javob yozing: “Qayerda noto‘g‘ri to‘xtadim?” va “Qaysi tovush xato chiqdi?” |
Matnning audiosi bo‘lsa (darsliklar, graded readers, o‘quvchilar uchun yangilik saytlari), 8–10-daqiqada yozuvingizni audio bilan navbatma-navbat eshiting.
Namuna: belgilangan matn (B1)
Asl matn:
Every morning I take the metro to work. The train is usually crowded, but it’s fast and cheap. I like to read on the way, and sometimes I listen to podcasts in English. Last week I missed my stop because I was so interested in a story. I had to walk back for ten minutes, but I didn’t mind.
Belgilangan variant:
Every MORning / I take the MEtro to WORK. // The train is‿Usually CROWded, / but it’s FAST‿and CHEAP. // I like to READ on the way, / and SOMEtimes I LISten to PODcasts in ENGlish. // Last WEEK / I MISSED my STOP / because I was SO interested‿in‿a STOry. // I had to WALK back for TEN minutes, / but I DIDn’t MIND.
Uchta narsaga e’tibor bering:
- Urg‘u ma’no so‘zlarida: morning, metro, work, crowded, fast. To, the, a, and, was kabi yordamchi so‘zlar qisqa va kuchsiz: to — /tə/, and — /ən/, was — /wəz/.
- -ed oxiri: missed — /mɪst/ (bitta bo‘g‘in, oxiri t), crowded va interested — oxiri /ɪd/.
- Bog‘lanish: fast‿and “fas-tənd” bo‘lib eshitiladi, interested‿in‿a bitta oqim. So‘zlarni ulash qoidalari linking sahifasida 40 misol bilan.
Darajaga qarab matn tanlash
| Daraja | Uzunligi | Qayerdan olish | Tekshirish |
|---|---|---|---|
| A1–A2 | 60–100 so‘z | Graded readers’ning 1–2-bosqichi, darslik matnlari (audiosi bilan) | Deyarli hamma so‘z tanish |
| B1 | 120–180 so‘z | Graded readers 3–4-bosqich, o‘quvchilar uchun yangiliklar | Har 100 so‘zda 2–3 tadan ko‘p notanish so‘z yo‘q |
| B2 | 180–250 so‘z | Yangilik va blog maqolalari, podkast transkriptlari | Gaplar uzunroq, lekin mavzu tanish |
| C1 | 250+ so‘z | Nutqlar, fikr-mulohaza maqolalari, badiiy asar parchalari | Ritm va ohangni ushlab turish qiyin bo‘lgan matn |
Qoida: matn o‘qish uchun oson, talaffuz uchun qiziq bo‘lsin. Ma’nosini tushunishga kuch ketsa, talaffuzga e’tibor qolmaydi. Darajalangan kitoblar va ularning bosqichlari graded readers sahifasida.
Yozuvni tahlil qilish: o‘zbek o‘quvchisi nimani eshitishi kerak
Birinchi tahlillarda hamma narsani tuzatishga urinmang. Quyidagi ro‘yxatdan har hafta bittasini tanlang.
| Nima tekshiriladi | Odatiy xato | To‘g‘risi |
|---|---|---|
| Oxirgi jarangli undosh | bed “bet”, bag “bak” kabi jarangsizlanadi | Oxirgi /d/, /g/ jarangli qoladi, oldingi unli sal cho‘ziladi |
| -ed oxiri | walked “volked”, missed “mis-sed” deb ikki bo‘g‘in | walked /wɔːkt/, missed /mɪst/ — bitta bo‘g‘in |
| W va V | work “vork”, west “vest” | /w/ da lablar yumaloq, tishlar labga tegmaydi |
| TH | three “tri”, the “ze” | Til uchi tishlar orasida |
| Yordamchi so‘zlar | to, of, a har biri to‘liq va urg‘uli | Kuchsiz /tə/, /əv/, /ə/ |
| Pauza joyi | the / metro, my / stop | Pauza bo‘lak chegarasida: I missed my stop / because… |
Oxirgi undoshlar bo‘yicha alohida mashqlar so‘z oxiridagi undoshlar sahifasida.
Tahlil jurnali. Har kuni bitta qator yozing:
| Kun | Matn | O‘qish vaqti | Noto‘g‘ri pauzalar | Tovush xatolari | Ertaga e’tibor |
|---|---|---|---|---|---|
| Du | Metro | 38 soniya | 3 | missed, work | -ed oxiri |
| Se | Metro | 34 soniya | 1 | work | W tovushi |
| Chor | Metro | 31 soniya | 0 | — | Yangi matn |
Haftalik tartib
- Dushanba–chorshanba: bitta matn, har kuni 10 daqiqalik protokol.
- Payshanba–shanba: yangi matn, xuddi shu tartib.
- Yakshanba: dushanba va chorshanba yozuvlarini ketma-ket eshiting. Farqni jurnalga yozing.
Ovoz yozishni to‘rt haftalik dasturga aylantirmoqchi bo‘lsangiz, talaffuzni ovoz yozib yaxshilash sahifasidagi jadvaldan foydalaning.
Ovoz chiqarib o‘qishdagi to‘rtta xato
- Tezlikni maqsad qilish. Tez o‘qish yaxshi o‘qish degani emas. Avval aniq, keyin tabiiy.
- Har so‘zga bir xil kuch. Robot ohangi shundan chiqadi. Yordamchi so‘zlarni kuchsizlantiring.
- Har kuni yangi matn. Yangi matnda har gal qoqilasiz va o‘sishni eshitmaysiz. Bitta matn — uch kun.
- Yozib olib, eshitmaslik. Tahlilsiz yozuv — shunchaki fayl. 2 daqiqalik tahlil protokolning eng muhim qismi.
Mashq
A. -ed oxiri qanday o‘qiladi: /t/, /d/ yoki /ɪd/?
- 1. walked
- 2. crowded
- 3. played
- 4. wanted
- 5. stopped
- 6. cleaned
B. Har gapda urg‘u oladigan so‘zlarni toping.
- 7. I usually go to the market on Sunday.
- 8. My sister works at a bank in the city centre.
- 9. We had dinner with our neighbours.
- 10. Can you open the window, please?
Javoblar
- 1. /t/ — /wɔːkt/
- 2. /ɪd/ — d dan keyin qo‘shimcha bo‘g‘in
- 3. /d/ — /pleɪd/
- 4. /ɪd/ — t dan keyin qo‘shimcha bo‘g‘in
- 5. /t/ — /stɒpt/
- 6. /d/ — /kliːnd/
- 7. I Usually GO to the MARket on SUNday.
- 8. My SISter WORKS at a BANK in the CIty CENtre.
- 9. We HAD DINner with our NEIGHbours.
- 10. Can you Open the WINdow, PLEASE?
Qoida: /t/ yoki /d/ tovushidan keyin -ed alohida bo‘g‘in /ɪd/ bo‘ladi. Jarangsiz tovushdan keyin /t/, jarangli tovushdan keyin /d/.
Matndan erkin nutqqa
Matnni ishonch bilan o‘qiy boshlaganingizdan keyin keyingi qadam — uni kitobsiz aytib berish. BandMate ilovasida Bandi’ga bugungi matn mazmunini o‘z so‘zlaringiz bilan aytib bering: ilova talaffuz bo‘yicha izoh beradi, siz esa matndagi so‘zlarni erkin nutqda ishlatasiz. Izohlar mashq uchun, rasmiy baho emas.
Bugun namuna matnni belgilang, uch marta o‘qing va uchinchisini yozib oling.
Manbalar
- MacLeod, C. M., Gopie, N., Hourihan, K. L., Neary, K. R., & Ozubko, J. D. (2010). The production effect: delineation of a phenomenon. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 36(3), 671–685.
