Graded readers — ingliz tilini o‘rganayotganlar uchun maxsus yozilgan yoki soddalashtirilgan kitoblar. Har bir darajada kitob faqat ma’lum miqdordagi so‘z (headwords) va shu darajaga mos grammatika bilan yoziladi: eng pastki bosqichda 250–350 so‘z, eng yuqorisida 2 500 atrofida. Natijada A1 o‘quvchi ham butun bir kitobni lug‘atsiz, zavq bilan o‘qib chiqa oladi.
Eng mashhur turkumlar — Oxford Bookworms Library (7 bosqich) va Penguin Readers (8 daraja). To‘g‘ri daraja — birinchi sahifani deyarli lug‘atsiz, tez va tushunib o‘qiy oladigan daraja. Bu kitoblar darslik o‘rnini bosmaydi: ular ko‘p va tez o‘qish uchun, har so‘zni tahlil qilish uchun emas.
Graded readers oddiy kitobdan nimasi bilan farq qiladi
| Belgi | Graded reader | Original kitob |
|---|---|---|
| Lug‘at | Darajaga qarab cheklangan (masalan, 400 yoki 1 000 so‘z) | Cheklanmagan |
| Grammatika | Darajaga mos: past bosqichda asosan present va past simple | Istalgan murakkablikda |
| Hajm | Bir necha mingdan 25–30 ming so‘zgacha | Romanlarda odatda bir necha o‘n ming so‘z |
| Yordam | Lug‘atcha (glossary), rasmlar, savollar, ko‘pincha audio | Yo‘q |
| Mazmun | Klassika moslamalari, original hikoyalar, ilmiy-ommabop | Muallif xohlagancha |
Penguin Readers qo‘llanmasiga ko‘ra, darajadan tashqaridagi oz sonli yangi so‘zlar kitob oxiridagi lug‘atchada izohlanadi, pastki darajalarda esa rasmlar ko‘p bo‘ladi.
Asosiy turkumlar: darajalar jadvali
Oxford Bookworms Library (Oxford University Press). OUP ma’lumotiga ko‘ra, turkumda 270 dan ortiq original va moslashtirilgan kitob bor.
| Bosqich | Headwords | CEFR |
|---|---|---|
| Starter | 250 | A1 |
| Stage 1 | 400 | A1/A2 |
| Stage 2 | 700 | A2/B1 |
| Stage 3 | 1 000 | B1 |
| Stage 4 | 1 400 | B1/B2 |
| Stage 5 | 1 800 | B2 |
| Stage 6 | 2 500 | B2/C1 |
1–4-bosqichlarda Factfiles deb nomlangan ilmiy-ommabop kitoblar ham bor: shaharlar, tarix, tabiat haqida.
Penguin Readers (Penguin Random House). Ma’lumotlar nashriyotning Penguin Readers Handbook qo‘llanmasidan:
| Daraja | CEFR | Headwords | Kitobdagi so‘zlar soni |
|---|---|---|---|
| Starter | Pre-A1 | 350 | 400–600 |
| Level 1 | A1 | 550 | 1 000–1 600 |
| Level 2 | A1+ | 700 | 3 000–5 000 |
| Level 3 | A2 | 1 000 | 7 000–10 000 |
| Level 4 | A2+ | 1 200 | 11 000–14 000 |
| Level 5 | B1 | 1 600 | 15 000–18 000 |
| Level 6 | B1+ | 2 000 | 18 000–22 000 |
| Level 7 | B2 | 2 500 | 22 000–26 000 |
Penguin Readers kitoblari onlayn tinglanadigan audio bilan chiqadi, Starter va Level 1 da ko‘p hikoyalar komiks (graphic novel) shaklida.
Boshqa turkumlar. Pearson o‘z saytida Pearson English Readers turkumini 7 darajada, A1 dan C1 gacha deb ko‘rsatadi. Cambridge English Readers — maxsus o‘quvchilar uchun yozilgan original hikoyalar, Starter dan Level 6 gacha. Eski kitob do‘konlarida Pearson logotipi bilan chiqqan “Penguin Readers”ni ham uchratasiz: ularning darajalari yangi turkumdan farq qiladi, shuning uchun raqamga emas, muqovadagi CEFR belgisiga qarang.
Umumiy CEFR darajalari nimani anglatishini bilmasangiz, avval ingliz tili darajalari A1–C2 sahifasini o‘qing.
Darajani qanday tanlash kerak
Extensive Reading Foundation (graded readers bo‘yicha xalqaro notijorat tashkilot) o‘quvchiga uchta savol berishni tavsiya qiladi:
- Lug‘atsiz o‘qiy olyapmanmi?
- Tez o‘qiyapmanmi?
- Deyarli hammasini tushunyapmanmi?
Uchalasiga “ha” bo‘lsa, kitob sizning darajangizda yoki undan ham yuqorisini sinab ko‘rish mumkin. Penguin qo‘llanmasi o‘qituvchilarga o‘quvchi darajasidagi yoki bir pog‘ona pastroq kitobni tanlashni maslahat beradi: masalan, A2+ o‘quvchi uchun Level 3 (A2).
Amaliy qoida: CEFR darajangizni biling (bilmasangiz, darajani aniqlash testi), keyin bir pog‘ona pastdan boshlang. Birinchi kitob oson tuyulsa, ikkinchisini bir pog‘ona yuqoridan oling. Graded reader’dan original kitoblarga o‘tish zinapoyasi ingliz tilida kitoblar darajaga qarab sahifasida.
O‘qish usuli: kuniga 20 daqiqa
- 0–2-daqiqa. Muqova, sarlavha va kirish izohini o‘qing (ko‘p graded readers’da boshida qisqa ma’lumot bor). Voqea qayerda va qachon bo‘lishini biling.
- 2–17-daqiqa. To‘xtamasdan o‘qing. Notanish so‘z uchraganda, avval ma’nosini kontekstdan taxmin qiling; tushunishga xalaqit bermasa, o‘tib keting. Kitob oxiridagi lug‘atchaga faqat bir so‘z qayta-qayta uchrasa qarang.
- 17–20-daqiqa. Bob oxiridagi savollarga javob bering yoki daftarga 2 gap yozing.
Tezlikni hisoblang. Bir sahifani o‘qish vaqtini o‘lchang. Aytaylik, daqiqasiga 100 so‘z o‘qiysiz: 20 daqiqada 2 000 so‘z. Penguin Level 3 kitobi 7 000–10 000 so‘zli, demak u 4–5 kunda tugaydi. Bir oydan keyin o‘lchovni takrorlang — tezlik oshgan bo‘lsa, usul ishlayapti. Tezlikni oshirishning boshqa mashqlari reading tezligini oshirish sahifasida.
Audio bilan. Kitob audiosi bo‘lsa, birinchi bobni tinglab turib o‘qing: ko‘z matnda, quloq ovozda. Keyin o‘sha bobni yo‘lda faqat tinglang. Audio bilan ishlash tartibi ingliz tilini eshitib o‘rganish sahifasida.
Graded readers bilan uchraydigan xatolar
- Kitobni darslikdek ishlash. Har so‘zni yozib, har gapni tarjima qilsangiz, bitta Stage 2 kitobi bir oy cho‘ziladi. Graded reader’ning foydasi — hajmda.
- “Men uchun juda oson” deb yuqori daraja olish. Oson kitob tezlik va ishonch beradi. Qiyin kitob esa yana lug‘atga qaytaradi.
- Faqat klassika moslamalari. Dracula yoki Oliver Twist moslamalari yaxshi, lekin original hikoyalar va Factfiles’da bugungi tilga yaqinroq so‘zlar ko‘p.
- Bitta kitobda to‘xtab qolish. Birinchi kitob tugagach, darhol keyingisini tanlang. Ko‘p o‘quvchilar bir xil darajada 3–5 kitob o‘qib, keyin yuqoriga chiqadi.
Mashq: graded reader uslubidagi hikoya
Quyidagi hikoya BandMate tahririyati tomonidan taxminan A2 darajasi uchun yozilgan. Uni lug‘atsiz, bir marta o‘qing, keyin savollarga javob bering.
Dilnoza worked in a small hotel in Samarkand. One morning, an old man came to the desk. He looked worried. “I can’t find my key,” he said. “I think I left it in the restaurant.” Dilnoza went to the restaurant with him, but the key wasn’t there. They looked under the tables and behind the curtains. Nothing. Then Dilnoza saw a little girl near the window. She was playing with something shiny. “Is that your key?” Dilnoza asked the man. He laughed. “Yes! And that is my granddaughter.” The girl gave the key back and said sorry. The old man was so happy that he left a very kind note for Dilnoza in the guest book.
- 1. Dilnoza qayerda ishlardi?
- 2. Chol nima uchun xavotirda edi?
- 3. Ular kalitni avval qayerdan qidirishdi?
- 4. Kalit kimda ekan?
- 5. Qizaloq cholga kim bo‘lib chiqdi?
- 6. Chol oxirida nima qildi?
- 7. Worried so‘zining ma’nosini kontekstdan toping.
- 8. Shiny so‘zi nimani bildiradi? Qaysi gap yordam beradi?
- 9. Guest book nima deb o‘ylaysiz?
Javoblar
- 1. Samarqanddagi kichik mehmonxonada.
- 2. Xona kalitini topa olmadi.
- 3. Restoranda: stollar tagidan va pardalar ortidan.
- 4. Deraza yonidagi kichkina qizda.
- 5. Cholning nabirasi (granddaughter).
- 6. Mehmonlar kitobiga Dilnoza haqida yaxshi so‘zlar yozib qoldirdi.
- 7. Xavotirli, tashvishli: chol kalitini yo‘qotgan edi.
- 8. Yaltiroq, porlab turgan: kalit metall, shuning uchun qizning qo‘lida yaltirardi.
- 9. Mehmonlar kitobi: mehmonxonada mehmonlar fikr yozib qoldiradigan daftar.
7–9-savollarga kontekstdan to‘g‘ri javob topgan bo‘lsangiz, graded readers’ni lug‘atsiz o‘qishga tayyorsiz. 1–6-savollarning 5 tasiga javob bera olmagan bo‘lsangiz, Starter yoki Stage 1 darajasidan boshlang.
BandMate’da graded reader bobini qayta hikoya qilish
Graded reader’ning har bir bobidan keyin BandMate ilovasida Bandi’ga voqeani o‘z so‘zlaringiz bilan aytib bering va uning What do you think will happen next? kabi savollariga javob qaytaring. Shunda kitobdagi so‘zlar passiv tanishdan faol nutqqa o‘tadi. Kitoblarning o‘zi ilovada yo‘q; ularni nashriyot, kutubxona yoki do‘kondan oling.
Manbalar
- Oxford Bookworms Library (OUP)
- Penguin Readers Handbook (PDF)
- Pearson: graded readers katalogi
- Cambridge English Readers
- Extensive Reading Foundation: graded reader scale
