Reading tezligi daqiqasiga o‘qilgan so‘zlar bilan o‘lchanadi (WPM, words per minute): so‘zlar sonini o‘qishga ketgan daqiqalarga bo‘lasiz. Uni oshirishning ishonchli yo‘li — deyarli barcha so‘zi tanish bo‘lgan oson matnlarni taymer bilan muntazam o‘qish va har safar tushunishni tekshirish. Tushunish 10 savoldan 7 tadan pastga tushsa, tezlikni emas, matn qiyinligini kamaytiring.
Bu sahifa kundalik o‘qish uchun: yangiliklar, kitob, ish xatlari. Imtihondagi skimming va scanning texnikasi alohida, u IELTS Reading skimming va scanning sahifasida.
Tezligingizni o‘lchash: 5 daqiqalik test
- 1. Darajangizga mos, hali o‘qimagan 300–500 so‘zli matn tanlang (maqola, kitob bobi, blog).
- 2. So‘zlarni sanang: matnni istalgan matn muharririga qo‘ysangiz, so‘zlar sonini ko‘rsatadi.
- 3. Taymerni yoqing va matnni bir marta, odatdagidek o‘qing. Orqaga qaytmaslikka harakat qiling.
- 4. Tugatgach, taymerni to‘xtating va vaqtni yozing.
- 5. Matnga qaramasdan asosiy fikrni 3 gap bilan yozing yoki tayyor savollarga javob bering.
Formula: WPM = so‘zlar soni ÷ daqiqalar. Soniyani daqiqaga o‘tkazish uchun 60 ga bo‘ling.
Misol: 420 so‘zli matnni 3 daqiqa 30 soniyada o‘qidingiz. 3 daqiqa 30 soniya = 3,5 daqiqa. 420 ÷ 3,5 = 120 WPM.
Hisobni osonlashtirish uchun 400 so‘zli matn bo‘yicha tayyor jadval:
| O‘qish vaqti | WPM |
|---|---|
| 1 daqiqa 36 soniya | 250 |
| 2 daqiqa | 200 |
| 2 daqiqa 40 soniya | 150 |
| 3 daqiqa 20 soniya | 120 |
| 4 daqiqa | 100 |
| 5 daqiqa | 80 |
| 6 daqiqa 40 soniya | 60 |
Qaysi raqam "yaxshi": tadqiqotlar nima deydi
Internetda "normal tezlik" haqida turli raqamlar yuradi; ularning ko‘pi manbasiz. Ishonchli ma’lumotlar:
- 190 ta tadqiqotni jamlagan meta-tahlilga ko‘ra (Brysbaert, 2019), ingliz tili ona tili bo‘lgan kattalar ichida o‘qiganda o‘rtacha taxminan 238 WPM (badiiy bo‘lmagan matn) va 260 WPM (badiiy matn) tezlikda o‘qiydi.
- Ikkinchi til o‘rganuvchilar uchun tezlik kursi tuzgan tilshunos Paul Nation yangi so‘zi deyarli yo‘q oson matnlarda taxminan 250 WPM ni maqsad sifatida tavsiya qiladi.
- Soniyasiga yuzlab so‘z va’da qiladigan "tez o‘qish" usullari haqidagi keng sharh (Rayner va hamkasblari, 2016) tezlik va tushunish o‘rtasida muvozanat borligini ko‘rsatadi: tushunishni saqlab tezroq o‘qishning asosiy yo‘li — ko‘p o‘qish va lug‘atni kengaytirish.
Shuning uchun o‘zingizni boshqalar bilan emas, o‘tgan oydagi o‘zingiz bilan solishtiring. 90 WPM dan 130 WPM ga chiqish — tushunish saqlangan bo‘lsa — katta natija.
Nega sekin o‘qiysiz: to‘rt sabab
| Sabab | Belgisi | Nima qilish kerak |
|---|---|---|
| Matn juda qiyin | Har qatorda to‘xtaysiz, lug‘atga kirasiz | Oson matn oling: tadqiqotlarga ko‘ra, yordamsiz bemalol tushunish uchun so‘zlarning taxminan 98 foizi tanish bo‘lishi kerak, ya’ni 50 so‘zdan bittasigina notanish |
| Ichida tarjima qilish | Har gapni o‘zbekchaga o‘girib, keyin tushunasiz | Bo‘lak bilan o‘qish mashqi (pastda, 4-mashq) |
| Orqaga qaytish odati | Tushungan gapingizni ham ikkinchi marta o‘qiysiz | Sur’atli o‘qish: kursor yoki barmoq bilan oldinga yurish |
| Kam o‘qish | Tanish so‘zni ham tanish uchun vaqt ketadi | Haftasiga kamida 3 marta 15–20 daqiqa oson o‘qish |
O‘zbek o‘quvchilarida ikkinchi sabab ayniqsa ko‘p: maktabda matn ko‘pincha tarjima orqali o‘tiladi va bu odat kattalikda ham qoladi. Bo‘lak bilan o‘qish shu odatni yumshatadi.
5 ta taymerli mashq
1. Tezlik uchun oson matn
Haftasiga 3 marta, 10 daqiqa. Matnning deyarli hamma so‘zi tanish bo‘lsin; maqsad yangi so‘z o‘rganish emas, tanish so‘zlarni tez tanishni avtomatlashtirish. Har safar WPM va tushunish natijasini yozing. Paul Nation va hamkasblari tuzgan Asian and Pacific Speed Readings to‘plami Viktoriya universiteti (Vellington) saytida bepul PDF sifatida berilgan: har biri 550 so‘zga yaqin 20 ta matn, har biriga 10 ta savol, hammasi eng ko‘p ishlatiladigan 1000 so‘z doirasida.
2. Qayta o‘qish
250–300 so‘zli bitta matnni uch marta o‘qing va har safar vaqtni yozing. Ikkinchi va uchinchi o‘qishda tezlik o‘sadi, chunki so‘zlar tanish. Keyin xuddi shunday qiyinlikdagi yangi matnga o‘ting va birinchi o‘qish tezligini solishtiring: shu raqam asta-sekin o‘sishi kerak.
3. Sur’atli o‘qish
Maqsad tezlikni tanlang, masalan, 150 WPM. 100 so‘zli paragraf uchun bu 40 soniya. Taymerni har paragrafga qo‘ying va vaqt tugaganda keyingisiga o‘ting. Ekranda o‘qisangiz, kursorni qatorlar bo‘ylab bir tekis surib borish ham shu vazifani bajaradi. Tushunish yomonlashsa, sur’atni 10–20 WPM ga kamaytiring.
4. Bo‘lak bilan o‘qish
Ko‘z so‘zlarni bittalab emas, ma’noli bo‘laklar bilan olishga o‘rganadi. Bir paragrafda bo‘laklar orasiga chiziq qo‘yib chiqing, keyin shu bo‘laklar bo‘yicha o‘qing:
Last summer / my cousin from Andijan / came to Tashkent / to look for a job. / He stayed with us / for two months / and spent most evenings / preparing for interviews.
Bir hafta shunday qilsangiz, chiziqsiz matnda ham bo‘laklarni ko‘ra boshlaysiz. Bu ichida so‘zma-so‘z tarjima qilish odatini ham kamaytiradi.
5. Oldindan ko‘z yugurtirish
Uzun maqola yoki ish hujjatini o‘qishdan oldin 30–60 soniya sarlavha, birinchi paragraf va har paragrafning birinchi gapini ko‘rib chiqing. Mavzu va tuzilmani bilgan holda o‘qish tezroq kechadi, chunki miya nimani kutishni biladi.
To‘rt haftalik o‘qish jurnali
Daftaringizga yoki telefoningizdagi jadvalga shu ustunlarni chizing. Quyidagi qatorlar faqat qanday to‘ldirishni ko‘rsatuvchi namuna.
| Sana | Matn | So‘zlar | Vaqt | WPM | Tushunish |
|---|---|---|---|---|---|
| 1-hafta, dushanba | Speed reading, 1-matn | 550 | 5 daq 30 son | 100 | 8/10 |
| 1-hafta, chorshanba | Speed reading, 2-matn | 550 | 5 daq 0 son | 110 | 7/10 |
| 2-hafta, dushanba | Speed reading, 4-matn | 550 | 4 daq 35 son | 120 | 8/10 |
| 4-hafta, juma | Speed reading, 12-matn | 550 | 3 daq 40 son | 150 | 7/10 |
Qoida oddiy: ikki marta ketma-ket tushunish 7/10 dan past bo‘lsa, keyingi mashqda tezlikni oshirmang. Ikki marta 9/10 yoki 10/10 bo‘lsa, sur’atni biroz ko‘taring.
Haftada bir marta oson kitob ham o‘qing, taymersiz. Qaysi kitobdan boshlashni graded readers nima va darajaga qarab ingliz tilidagi kitoblar sahifalaridan tanlang. Tezlik mashqi va zavq uchun o‘qish birga ishlaydi.
Tez o‘qishdagi tuzoqlar
- So‘zlarni ekranda birma-bir chaqnatadigan ilovalar. Ular tezlikni ko‘rsatadi, lekin yuqoridagi sharhga ko‘ra tushunish pasayadi, chunki ko‘z orqaga qaytib tekshira olmaydi.
- "Ichki ovozni butunlay o‘chirish" urinishi. Ichki nutq oddiy o‘qishning bir qismi. Uni bostirish o‘rniga bo‘laklarga o‘tish foydaliroq.
- Qiyin matnni tez o‘qish. B1 darajada ilmiy maqolani taymer bilan o‘qish tezlikni emas, asabni oshiradi. Tezlik mashqi uchun oson matn, yangi so‘z uchun alohida qiyinroq matn.
- Tushunishni tekshirmaslik. Tekshiruvsiz WPM — shunchaki ko‘z harakati tezligi.
- Bildirishnomalar yoqilgan telefon. Har uzilishdan keyin qayta boshlaysiz; 10 daqiqaga "bezovta qilmang" rejimini yoqing.
Mashq: tezlikni hisoblang
- 1. 300 so‘z, 2 daqiqa.
- 2. 500 so‘z, 4 daqiqa 10 soniya.
- 3. 240 so‘z, 1 daqiqa 30 soniya.
- 4. 550 so‘z, 5 daqiqa 30 soniya.
- 5. 450 so‘z, 2 daqiqa 15 soniya.
- 6. Aziz bir matnni 220 WPM tezlikda o‘qidi va 10 savoldan 4 tasiga to‘g‘ri javob berdi. Keyingi kun 150 WPM tezlikda 8/10 natija oldi. Qaysi sur’atda davom etishi kerak?
Javoblar
- 1. 300 ÷ 2 = 150 WPM.
- 2. 4 daqiqa 10 soniya = 250 soniya; 500 × 60 ÷ 250 = 120 WPM.
- 3. 240 ÷ 1,5 = 160 WPM.
- 4. 5 daqiqa 30 soniya = 330 soniya; 550 × 60 ÷ 330 = 100 WPM.
- 5. 2 daqiqa 15 soniya = 135 soniya; 450 × 60 ÷ 135 = 200 WPM.
- 6. 150 WPM. Tushunish 7/10 dan past bo‘lgan tezlik haqiqiy o‘qish emas; 150 WPM atrofida mustahkamlanib, keyin 10–20 WPM ga oshirib boradi.
O‘qiganingizni gapirib berish
Tezlik mashqining oxirgi qadami — o‘qiganingizni o‘z so‘zlaringiz bilan aytish. BandMate ilovasida Bandi bilan o‘qigan matningiz haqida 2–3 daqiqa gaplashing: u savol beradi, siz asosiy fikrni tushuntirasiz. Bu tushunishni tekshiradi va matndagi yangi so‘zlarni nutqqa olib chiqadi. Qisqa, tayyor matnlar kerak bo‘lsa, A1–B1 uchun 6 matn bilan boshlang.
Manbalar
- Brysbaert, M. (2019). How many words do we read per minute? Journal of Memory and Language, 109 — kattalarning o‘rtacha o‘qish tezligi bo‘yicha meta-tahlil.
- Rayner, K. va boshq. (2016). So Much to Read, So Little Time. Psychological Science in the Public Interest, 17(1) — tez o‘qish usullari sharhi.
- Hu, M. va Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13(1) — matndagi tanish so‘zlar ulushi va tushunish.
- Victoria University of Wellington: Paul Nation’s speed reading resources — bepul tezlik matnlari.
