Ingliz tilida kitoblar darajaga qarab: A1 dan C1 gacha

Ingliz tilida kitoblarni darajaga qarab tanlashning oddiy yo‘li bor: A1–B1 da graded readers (o‘quvchilar uchun moslashtirilgan kitoblar), B1–B2 da o‘smirlar uchun yozilgan qisqa original kitoblar, B2–C1 da kattalar uchun zamonaviy romanlar va o‘zingizga qiziq mavzudagi ilmiy-ommabop kitoblar. Klassik adabiyot eng oxirida keladi, boshida emas.

Kitob mosligini birinchi sahifa aytadi: bir sahifada 5 tadan kam notanish so‘z bo‘lsa, uni zavq uchun lug‘atsiz o‘qiysiz. 5–12 ta bo‘lsa, u o‘quv kitobi: sekin, lug‘at bilan. Undan ko‘p bo‘lsa, hozircha qo‘ying.

Kitob zinapoyasi: A1 dan C1 gacha

Jadvaldagi darajalar taxminiy: kitobning tili bilan bir qatorda uning mavzusi ham ahamiyatli. Futbolni yaxshi ko‘rsangiz, futbolchi haqidagi kitobni bir daraja yuqoriroq bo‘lsa ham o‘qiysiz. Graded readers turkumlarining darajalari, so‘z soni va CEFR moslamasi batafsil graded readers nima sahifasida.

Tanish syujet usuli. O‘zbekcha yoki ruscha o‘qigan kitobingizni inglizchada o‘qish — kuchli boshlanish. Harry Potter yoki Sherlok Xolms hikoyalarini tarjimada bilsangiz, voqeani taxmin qilish oson bo‘ladi va e’tiboringiz tilga qoladi.

Birinchi sahifa testi: 3 daqiqa

Kitobni sotib olish yoki yuklab olishdan oldin birinchi (yoki tasodifiy) sahifani oching. Ko‘p nashriyot va onlayn do‘konlar namuna sahifalarni bepul ko‘rsatadi.

• 1. Sahifani oxirigacha lug‘atsiz o‘qing.
• 2. Ma’nosini bilmagan so‘zlarni barmoq bilan sanang.
• 3. O‘zingizdan so‘rang: bu sahifada nima bo‘ldi? 2 gap bilan ayta olasizmi?

Bu hisob tadqiqotlardagi kuzatuvga asoslanadi: matndagi so‘zlarning deyarli hammasi (taxminan 98%) tanish bo‘lganda, o‘quvchi uni mustaqil va zavq bilan o‘qiy oladi. Oddiy kitob sahifasida 250–300 so‘z bor, demak 5–6 ta notanish so‘z — chegara.

O‘qishning ikki turi va ularning tartibi

Ikkala turi ham kerak, lekin ularni aralashtirmang.

Zavq uchun o‘qish (extensive reading), 20 daqiqa:

• 0–2-daqiqa: oldingi bobning oxirgi abzatsini qayta o‘qing.
• 2–17-daqiqa: to‘xtamasdan o‘qing. Lug‘at ochilmaydi. Notanish so‘zning ostiga chiziq tortish mumkin, lekin bir bobda 3 tadan ko‘p emas.
• 17–20-daqiqa: bob haqida daftarga 2 gap yozing: In this chapter… I think…

O‘quv o‘qish (intensive reading), 15 daqiqa:

• 0–5-daqiqa: bitta sahifa yoki 2–3 abzatsni lug‘at bilan o‘qing.
• 5–10-daqiqa: 5 ta foydali iborani misol gap bilan daftarga ko‘chiring (alohida so‘z emas, birikma: make up your mind, on the way home).
• 10–15-daqiqa: bitta abzatsni ovoz chiqarib o‘qing va telefonga yozib oling. Usul ovoz chiqarib o‘qish sahifasida.

Haftada 4–5 marta zavq uchun, 1–2 marta o‘quv o‘qishi — B1 gacha yaxshi nisbat. Iboralarni takrorlash tizimi uchun lug‘at daftari yuritish qo‘l keladi.

Kitobni oxirigacha o‘qish uchun hisob

Ko‘p o‘quvchi kitobni boshlaydi va 30-sahifada tashlaydi. Oldindan hisoblang: kitob sahifalari soni ÷ kunlik sahifa = necha kunda tugaydi. Masalan, 80 sahifalik graded reader, kuniga 6 sahifa — ikki haftadan kamroq. 300 sahifalik roman, kuniga 10 sahifa — bir oy.

Uchta qoida yordam beradi:

• Bir vaqtda bitta kitob. Ikkinchisini birinchisi tugagach boshlang.
• Qiziqmasangiz, tashlang. 20–30 sahifadan keyin ham zerikarli bo‘lsa, kitob sizniki emas. Bu “mag‘lubiyat” emas, tanlov.
• Audio bilan birga. Graded readers’ning ko‘p nashrlari audio bilan chiqadi, eski klassikaning bepul audioyozuvlari LibriVox’da bor. Qiyin boblarni tinglab o‘qing.

Kitobni qayerdan olasiz

• Kitob do‘konlari va kutubxonalar. Kitob do‘konlarining xorijiy til bo‘limlarida, universitet va o‘quv markazlari kutubxonalarida graded readers’ni turkum nomi va darajasi bilan so‘rang: masalan, “Oxford Bookworms, Stage 2”.
• Rasmiy elektron kitoblar. Amazon Kindle, Google Play Books, Apple Books; Oxford graded readers esa Oxford Learner’s Bookshelf platformasida ham sotiladi.
• Open Library. Bepul akkaunt bilan skanerlangan kitoblarni 1 soatga yoki 14 kunga olish mumkin, bir vaqtda 10 tagacha.
• Project Gutenberg. Mualliflik muddati o‘tgan eski kitoblar bepul: Sherlok Xolms, Alice’s Adventures in Wonderland, Oskar Uayld ertaklari. Bu kitoblarning tili eski, shuning uchun ular B2–C1 uchun.

PDF nusxalarning qaysi biri qonuniy, qaysi biri yo‘qligi va darsliklarni qanday olish haqida ingliz tili kitob PDF sahifasida yozilgan.

Kitob tanlashdagi to‘rt xato

• Birinchi kitob — klassika. Pride and Prejudice bilan boshlagan B1 o‘quvchi odatda 10-sahifada to‘xtaydi: XIX asr tili bugungi nutqdan juda farq qiladi.
• Har so‘zni tarjima qilish. Zavq uchun o‘qishda lug‘atni yoping. Aks holda bir sahifa 20 daqiqa oladi va kitob “uy vazifasi”ga aylanadi.
• Faqat o‘quv kitobi. Doim qiyin kitob o‘qisangiz, tezlik oshmaydi. Tezlik oson matnni ko‘p o‘qishdan keladi.
• Tarjimani yonma-yon ochish. Ko‘z o‘zbekcha qatorga qochadi va inglizcha matn o‘qilmay qoladi. Tarjimani faqat bob tugagach, tekshirish uchun oching.

Mashq: qaysi kitob va qaysi o‘qish turi?

Har vaziyat uchun kitob turini (graded reader, o‘smirlar romani, kattalar romani, klassika) va o‘qish turini (zavq uchun yoki o‘quv) tanlang.

• 1. Darajangiz A2, kechqurun 20 daqiqa bo‘sh vaqtingiz bor.
• 2. Darajangiz B1, kitob sahifasida 3 ta notanish so‘z topdingiz.
• 3. Darajangiz B1, sahifada 15 ta notanish so‘z bor.
• 4. Darajangiz B2, IELTS uchun akademik lug‘at kerak.
• 5. Darajangiz A1, hali birorta inglizcha kitob o‘qimagansiz.
• 6. Darajangiz B2, Harry Potterni ruschada o‘qigansiz.
• 7. Darajangiz C1, Jane Austen’ni o‘qimoqchisiz.
• 8. Kitobning 40-sahifasidasiz va juda zerikdingiz.

Javoblar

• 1. Graded reader (Stage 1–2 yoki Level 2–3), zavq uchun o‘qish.
• 2. Kitob mos: zavq uchun, lug‘atsiz o‘qing.
• 3. Bu kitob hozircha erta; bir pog‘ona pastroq kitob oling yoki undan kuniga bir sahifa o‘quv o‘qishi qiling.
• 4. Qiziqishingizga oid ilmiy-ommabop kitob; boblarning bir qismini o‘quv o‘qishi bilan, iboralarni yozib.
• 5. Starter darajadagi graded reader, audio bilan birga, zavq uchun.
• 6. Kattalar romani sifatida Harry Potter and the Philosopher’s Stone: tanish syujet, zavq uchun.
• 7. Klassika: Project Gutenberg’dagi bepul nusxa, kerak bo‘lsa LibriVox audiosi bilan.
• 8. Kitobni almashtiring: qiziq bo‘lmagan kitobni oxirigacha majburan o‘qish kerak emas.

BandMate’da o‘qigan bobni gapirib berish

Kitobning har bobidan keyin BandMate ilovasida Bandi’ga bir daqiqada nima bo‘lganini aytib bering: kim, qayerda, nima qildi va sizningcha keyin nima bo‘ladi. Bandi savol beradi, siz kitobdagi yangi iboralarni ishlatib javob berasiz. Kitobning o‘zi ilovada yo‘q; ilova o‘qiganingizni gapirishga aylantirishda yordam beradi. Sevimli kitobingiz haqida matn yozmoqchi bo‘lsangiz, sevimli kitobim sahifasi tayyor iboralar beradi.

Manbalar

• Oxford Bookworms Library
• Penguin Readers Handbook (PDF)
• Oxford Learner’s Bookshelf
• Open Library: kitob olish qoidalari
• Project Gutenberg
• LibriVox

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling