Инглиз тили даражалари олтита: A1 ва A2 — бошланғич, B1 ва B2 — мустақил, C1 ва C2 — малакали фойдаланувчи. Бу шкала Европа Кенгашининг CEFR тизимидан олинган ва «қайси китобни тугатдингиз» деган саволга эмас, «тил билан нима қила оласиз» деган саволга жавоб беради. Масалан, A2 даги одам дўконда нарх сўрайди, B1 даги одам меҳмонхонадаги муаммони ўзи ҳал қилади, C1 даги одам инглизча маърузани тинглаб, конспект ёзади.
Бу саҳифа ота-оналар, ўқитувчилар ва тилни катта ёшда ўрганаётганлар учун ёзилган: сертификатдаги ҳарфни қандай тушуниш, ўзингизни қайси даражада деб тахмин қилиш ва кейинги даражага қанча вақт кетишини ҳисоблаш.
Олти даража: ҳар бирида нима қила оласиз
| Даража | Гуруҳ | Амалда нима қила оласиз | Ҳаётий мисол |
|---|---|---|---|
| A1 | Бошланғич | Ўзингизни таништирасиз, энг оддий саволларга жавоб берасиз. Суҳбатдош секин гапириб ёрдам берса, тушунасиз | Меҳмонга My name is Karim. I live in Tashkent дейсиз |
| A2 | Бошланғич | Оила, харид, иш каби яқин мавзуларда қисқа гаплашасиз, оддий хабар ёзасиз | Кафеда буюртма берасиз, хабарда учрашув вақтини келишасиз |
| B1 | Мустақил | Иш, ўқиш ва дам олиш ҳақидаги аниқ нутқнинг асосий фикрини тушунасиз, сафардаги кўп вазиятни ўзингиз ҳал қиласиз, фикрингизга сабаб келтирасиз | Аэропортда йўқолган юк ҳақида ариза берасиз |
| B2 | Мустақил | Мураккаб матннинг асосий ғоясини тушунасиз, ўз соҳангиздаги муҳокамада қатнашасиз, фикрни афзаллик ва камчилиги билан асослайсиз | Иш суҳбатида лойиҳангизни тушунтирасиз |
| C1 | Малакали | Узун, қийин матнларни ва очиқ айтилмаган маънони тушунасиз, сўз қидириб тўхтамай гапирасиз | Хорижий университетда маъруза тинглаб, семинарда баҳслашасиз |
| C2 | Малакали | Эшитган ва ўқиганингизнинг деярли ҳаммасини қийналмай тушунасиз, маъно нозикликларини аниқ фарқлайсиз | Ҳуқуқий ҳужжат таржимасини текширасиз, ҳазилни ҳам илғайсиз |
Жадвалдаги тавсифлар CEFR нинг умумий шкаласи ва ўзини баҳолаш жадвали асосида ўзбекчада қисқартириб берилган, сўзма-сўз таржима эмас. Ҳар бир даража лотин ёзувида алоҳида батафсил ёритилган: инглиз тили даражалари A1–C2 саҳифасидан бошланг.
Фарзандингиз сертификатида «B1» ёзилган бўлса
Ота-оналар кўпинча «B1 яхшими ёки ёмонми?» деб сўрайди. Жавоб мақсадга боғлиқ. Тўрт нарсани билиш кифоя:
- Даража мактаб баҳоси эмас. Мактабда доим «5» олган ўқувчи A2 бўлиши мумкин: дарсда грамматика ва ўқиш кўп, гапириш кам.
- Даража кўникма бўйича фарқ қилади. Ўқиш B2, гапириш A2 бўлиши одатий ҳол. Натижани кўрганда умумий ҳарфдан ташқари қайси бўлим заиф эканини сўранг.
- B1 — мустақилликнинг боши. Бу даражада бола чет элда йўл топади, хат ёзади, оддий суҳбатни ушлаб туради. Лекин кўп университет ва иш берувчилар B2 ёки ундан юқорисини сўрайди; аниқ талабни ҳар доим ўша муассаса сайтидан ўқинг.
- CEFR имтиҳон эмас, ўлчов тили. Даражани IELTS, Cambridge имтиҳонлари ёки миллий сертификат (Multilevel) каби тестлар тасдиқлайди.
Битта вазият, олти хил жавоб
Вазият: меҳмонхонада хонангизда иссиқ сув йўқ, администраторга айтишингиз керак. Қуйидаги жавобларни таҳририят машқ учун ёзган; улар расмий намуна эмас, ҳар даражанинг одатий кўринишини кўрсатади.
A1: Hello. Room 305. Hot water — no. Please help.
Сўзлар бор, гап тузилмаган, лекин администратор муаммони тушунади.
A2: Excuse me, I'm in room 305. There is no hot water in the bathroom. Can you help me, please?
Тўлиқ гаплар ва хушмуомала сўров пайдо бўлди.
B1: Hi, I'm staying in room 305. I'm afraid there's no hot water in the shower. I tried last night and again this morning. Could someone come and have a look?
Воқеа тартиб билан айтилди, ҳаракат сўралди, I'm afraid билан оҳанг юмшатилди.
B2: Good morning. I'm in room 305, and there's been no hot water since last night. I'd appreciate it if someone could fix it today. If that isn't possible, could I move to another room?
Муддат ва муқобил ечим таклиф қилинди, бу эса музокара кўникмаси.
C1: Sorry to bother you, but room 305 has had no hot water since yesterday evening. I realise these things happen, but I've got an early meeting tomorrow, so I'd really like it sorted before tonight, or failing that, a room change.
Сабаб, илтимос ва шарт битта табиий гапга жойлашди.
C2: I hate to be that guest, but room 305 seems to have given up on hot water altogether. I'm not after compensation, just a working shower before my 8 a.m. meeting, so whichever is quicker: a repair or a new room.
Енгил ҳазил ва аниқ оҳанг: C2 ни «қийин сўзлар» эмас, маъно ва оҳангни тўлиқ бошқариш ажратиб туради.
Ҳар даражага қанча вақт кетади
Cambridge Assessment English ҳар даража учун тахминий «guided learning hours» — ўқитувчи раҳбарлигидаги дарс соатларини беради. Соатлар нолдан бошлаб жамланади:
| Даража | Нолдан тахминий соат |
|---|---|
| A2 | 180–200 |
| B1 | 350–400 |
| B2 | 500–600 |
| C1 | 700–800 |
| C2 | 1 000–1 200 |
Cambridge бу рақамларни қатъий норма эмас, мўлжал деб атайди: натижа ёшингизга, аввалги тил тажрибангизга ва дарсдан ташқари қанча машқ қилишингизга боғлиқ.
Оддий ҳисоб: ҳафтада уч марта бир ярим соатлик курсга борсангиз, бу 4,5 соат. Нолдан B1 гача 350–400 соат тахминан 78–89 ҳафта, яъни бир ярим йилдан кўпроқ бўлади. Курсга қўшимча равишда уйда ҳам ишласангиз, муддат қисқаради. Вақтни қандай тежаш ва кунни қандай тақсимлаш инглиз тилини тез ўрганиш саҳифасида кўрсатилган.
IELTS ва миллий сертификат билан тахминий мослик
| CEFR | IELTS band | Multilevel бали |
|---|---|---|
| A1–A2 | ielts.org жадвалида берилмаган | B1 дан паст (1–37) |
| B1 | 4.0–5.0 | 38–50 |
| B2 | 5.5–6.5 | 51–64 |
| C1 | 7.0–8.0 | 65–75 |
| C2 | 8.5–9.0 | тестда C2 топшириқлари йўқ |
IELTS мосликлари ielts.org сайтидан, Multilevel чегаралари Билим ва малакаларни баҳолаш агентлигининг 2023 йилги бюллетенидан олинган. Сертификат олишдан олдин агентлик сайтида ўзгариш бор-йўқлигини текширинг. Имтиҳон тузилиши ва тайёргарлик ҳақида мультилевел имтиҳони саҳифасида ўқинг.
Уйда тахминлаш: олтита «ҳа ёки йўқ» савол
Ҳар бир саволга ростгўйлик билан жавоб беринг. Охирги «ҳа» жавобингиз тахминий даражангизни кўрсатади.
- 1. Ўзимни таништириб, суҳбатдошдан қаерда яшашини сўрай оламанми? — A1
- 2. Дўконда нарх ва ўлчамни сўраб, керакли нарсани сотиб ола оламанми? — A2
- 3. Кўрган филмим ҳақида нима бўлганини ва менга нега ёққанини айта оламанми? — B1
- 4. Иш ёки ўқиш мавзусида бир дақиқа тўхтамай, мисол билан гапира оламанми? — B2
- 5. Инглизча подкастни субтитрсиз, тўлиқ тушуниб тинглай оламанми? — C1
- 6. Сўз ўйинлари ва киноялар бор ток-шоуни ҳам бемалол тушунаманми? — C2
Бу тахмин, сертификат эмас. Биринчи «йўқ» жавобингиз эса кейинги ойда нимани машқ қилишингизни кўрсатади. Нолдан бошлаётган бўлсангиз, инглиз тилини нолдан ўрганиш бўйича 90 кунлик режадан фойдаланинг.
Даражалар ҳақида учта нотўғри тасаввур
| Тасаввур | Аслида |
|---|---|
| «Грамматика китобини охиригача ўқидим, демак B1 ман» | Китоб тугагани эмас, китобдаги нарсани гапириш ва ёзишда ишлата олиш даражани кўрсатади |
| «B2 — хатосиз ва равон гапириш» | B2 да ҳам хатолар бўлади; фарқи шуки, хато тушунишга халал бермайди |
| «Бир ойда бир даража кўтарилади» | Иккита қўшни даража ўртасида одатда 150–200 соат бор; ҳафтасига 5 соат бўлса, бу 7–10 ой |
B2 да фикрни қандай асослаш кераклиги CEFR B2 гапириш мақоласида мисоллар билан кўрсатилган.
Машқ: гапни даражага мосланг
Ҳар бир «қила оламан» гапи қайси даражага тегишли? Аввал ўзингиз жавоб беринг, кейин пастдан текширинг.
- 1. Анкетага исмим, манзилим ва телефон рақамимни ёза оламан.
- 2. Шифокорга қаерим оғриётганини оддий сўзлар билан айта оламан.
- 3. Дўстимга таътилимда нима бўлганини тартиб билан айтиб, ўз фикримни қўша оламан.
- 4. Мажлисда ҳамкасбимнинг таклифига асосли эътироз билдира оламан.
- 5. Илмий мақолада муаллиф очиқ айтмаган позицияни илғай оламан.
- 6. Тез гапирадиган ток-шоудаги сўз ўйинларини ҳам тушунаман.
- 7. Дўкондаги эълондан чегирма қачон тугашини топа оламан.
- 8. Ўз соҳамга оид янгилик мақоласининг асосий фикрларини тушунаман.
Жавоблар
1 — A1; 2 — A2; 3 — B1; 4 — B2; 5 — C1; 6 — C2; 7 — A2; 8 — B2.
Кўп адаштирадиган жуфтлик: 3 ва 4. B1 да воқеани айтиб, фикр қўшасиз; B2 да эса бошқа одамнинг фикрига далил билан жавоб берасиз.
Даражангизни гапиришда синаб кўриш
Даража китобда эмас, гапириш ва тинглашда кўринади. BandMate иловасида Банди билан овозли суҳбат қурасиз, даражангизга мос дарслардан ўтасиз ва талаффуз бўйича фикр оласиз. Юқоридаги меҳмонхона вазиятини Бандига айтиб, ўз жавобингизни синаб кўринг. Илова сертификат бермайди ва унинг баҳоси расмий CEFR даражаси эмас; расмий натижани фақат имтиҳон беради.
Манбалар
- Council of Europe: CEFR Global scale (Table 1)
- Council of Europe: Self-assessment grid (Table 2)
- Cambridge English: Guided learning hours
- IELTS: IELTS and the CEFR
- Агентлик бюллетени 1/2023: Multilevel натижалари таҳлили (PDF)
