Ingliz tilini hech kim yaratmagan. U V asrda Britaniyaga ko‘chib kelgan german qabilalari — angllar, sakslar va yutlar lahjalaridan asta-sekin shakllangan. Keyingi 1500 yil ichida unga skandinav, fransuz va lotin tillari kuchli ta’sir qilgan. Tilshunoslar bu yo‘lni odatda uch-to‘rt davrga bo‘lishadi: Old English (taxminan 450–1100), Middle English (1100–1500), Early Modern English (1500–1700) va Late Modern English (1700-yildan hozirgacha). Chegaralar shartli: til bir kunda o‘zgarmaydi.
Bu tarix faqat qiziqish uchun emas. U ingliz tilidagi uchta “g‘alati” narsani tushuntiradi: nega imlo talaffuzga mos emas, nega bitta ma’noga uch xil so‘z bor va nega ingliz tilida o‘zbekchadagidek kelishik qo‘shimchalari yo‘q.
Qisqa xronologiya
| Davr | Taxminiy yillar | Asosiy voqealar |
|---|---|---|
| Undan oldin | 43–410 | Britaniya Rim imperiyasi tarkibida; aholi kelt tillarida gaplashadi |
| Old English | 450–1100 | German qabilalari ko‘chib keladi; 597-yildan xristian missiyasi lotin so‘zlarini olib keladi; VIII asr oxiridan vikinglar hujumlari |
| Middle English | 1100–1500 | 1066-yil Norman bosqini; fransuz tili zodagonlar tiliga aylanadi; ingliz tili grammatikasi soddalashadi |
| Early Modern English | 1500–1700 | Kitob bosish (Angliyada 1476-yildan); unlilar talaffuzi o‘zgaradi; Shekspir; 1611-yilgi Injil tarjimasi |
| Late Modern English | 1700–hozir | Lug‘atlar (1755-yil Samuel Jonson lug‘ati); Britaniya imperiyasi va AQSh orqali dunyoga tarqalish; texnika va internet so‘zlari |
Old English: o‘zbekchaga o‘xshagan ingliz tili
V asrda Rim qo‘shinlari Britaniyadan chiqib ketgach, hozirgi Daniya va Germaniyaning shimolidan german qabilalari ko‘chib kela boshlagan. Ularning lahjalaridan qadimgi ingliz tili, ya’ni Old English shakllangan. Bugungi ingliz tilini biladigan odam uni tarjimasiz o‘qiy olmaydi. Mana Old English’dagi duoning boshlanishi (ommaviy mulk bo‘lgan matn):
Fæder ūre þū þe eart on heofonum
Bu “Otamiz, osmondagi” degan ma’noni beradi. Fæder — father, heofonum — heaven so‘zining eski shakli. Heofonum oxiridagi -um qo‘shimchasiga e’tibor bering: bu kelishik qo‘shimchasi. Old English’da otlar kelishiklar bo‘yicha o‘zgargan va grammatik jinsga ega bo‘lgan, xuddi hozirgi nemis tilidagidek. O‘zbek tilidagi “osmon-da” kabi qo‘shimchalar tizimi ingliz tilida ham bir paytlar bo‘lgan.
Bu davrda ikki muhim ta’sir bor edi:
- Lotin tili xristianlik bilan kirdi: school (maktab), candle (sham) va priest (ruhoniy) kabi so‘zlar shu davrda lotin tilidan olingan.
- Skandinav tili vikinglar bilan kirdi. Vikinglar Angliyaning katta qismida o‘rnashib, mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. Kundalik so‘zlar, masalan sky, egg, window va they olmoshi shu ta’sir natijasi.
Eng mashhur Old English asari — “Beovulf” dostoni. Uning yozilgan sanasi hali ham bahsli.
Middle English: 1066-yildan keyingi o‘zgarish
1066-yilda Normandiya gersogi Vilgelm (William the Conqueror) Angliyani bosib oldi. Keyingi davrda qirol saroyi, sud va zodagonlar fransuzcha gaplashgan, cherkov va ilm lotin tilida ishlagan, ingliz tili esa asosan oddiy xalq tili bo‘lib qolgan.
Natijada ikki narsa yuz berdi. Birinchidan, ingliz tiliga minglab fransuzcha so‘zlar kirdi: davlat, huquq, oshxona va moda sohalarida ayniqsa ko‘p (government, court, justice, dinner, fashion). Ikkinchidan, ingliz tili grammatikasi soddalashdi: ko‘p qo‘shimchalar yo‘qoldi va gapdagi so‘zlarning vazifasini qo‘shimcha emas, so‘z tartibi ko‘rsata boshladi. Hozir The dog bit the man va The man bit the dog gaplarining ma’nosi faqat tartib bilan farqlanishi shundan.
XIV asrga kelib ingliz tili yana kuchaydi. 1362-yilgi qonun sudlarda ingliz tilida gapirishni talab qildi. Asr oxirida Jefri Choser “Kenterberi hikoyalari”ni ingliz tilida yozdi. Choser tili hozirgi o‘quvchiga ancha tanish, lekin izohsiz o‘qish hali ham qiyin.
Early Modern English: bosma kitob va talaffuzning siljishi
Uilyam Kekston 1476-yilda Angliyaga kitob bosish dastgohini olib keldi. Bosma kitoblar ko‘paygani sari yozuv asta-sekin bir xil bo‘la boshladi. Ammo aynan shu paytda uzun unlilar talaffuzi o‘zgarayotgan edi. Bu jarayon Great Vowel Shift deb ataladi. Talaffuz o‘zgarishda davom etdi, imlo esa ko‘p jihatdan eski holatda qoldi. Name so‘zidagi a ning “ey” deb o‘qilishi yoki time dagi i ning “ay” bo‘lishi shu tarixning izi.
Uyg‘onish davrida olimlar lotin va yunon tillaridan ko‘plab ilmiy so‘zlarni oldi. Shu davrda Uilyam Shekspir (1564–1616) asarlari va 1611-yildagi Injil tarjimasi yozildi. Ularning tili bugun ham tushunarli, lekin eskicha ko‘rinadi: thou (sen), hath (has).
Late Modern English: lug‘atlar va dunyoga tarqalish
1755-yilda Samuel Jonsonning lug‘ati chiqdi va ingliz imlosini mustahkamlashga katta hissa qo‘shdi. 1828-yilda Amerikada Noah Uebster lug‘ati nashr etildi: color, center kabi Amerika imlosi shu an’ana bilan bog‘liq. Oxford English Dictionary’ning birinchi qismi 1884-yilda chiqdi va lug‘at 1928-yilda to‘liq yakunlandi.
Britaniya imperiyasi, keyin AQShning iqtisodiy va madaniy ta’siri ingliz tilini ko‘plab mamlakatlarda ikkinchi tilga aylantirdi. XX–XXI asrlarda fan, aviatsiya, texnika va internet ingliz tilining xalqaro rolini yanada kuchaytirdi. Buning tafsilotlari va qiziqarli misollar ingliz tili haqida qiziqarli ma’lumotlar sahifasida.
Uch qatlamli lug‘at: bitta ma’no, uch so‘z
Tarixning eng amaliy natijasi — ko‘p ma’nolar uchun turli kelib chiqishdagi so‘zlar mavjudligi. Odatda german ildizli so‘z eng oddiy va kundalik, fransuzcha so‘z biroz rasmiyroq, lotincha so‘z esa eng ilmiy yoki rasmiy bo‘ladi.
| German ildizli | Fransuz ildizli | Lotin ildizli | Ma’nosi |
|---|---|---|---|
| kingly | royal | regal | qirolga xos |
| ask | question | interrogate | so‘ramoq |
| fear | terror | trepidation | qo‘rquv |
| holy | sacred | consecrated | muqaddas |
Amaliy xulosa: suhbatda birinchi ustun so‘zlari tabiiy eshitiladi (Can I ask you something?), akademik yozuvda esa ikkinchi va uchinchi ustunlar ko‘proq uchraydi. IELTS Writing’da “qiyin so‘z” qidirayotgan o‘rganuvchi ko‘pincha lotin ildizli so‘zni tanlaydi, lekin Speaking’da xuddi shu so‘z sun’iy eshitilishi mumkin.
Bu tarix o‘rganuvchiga nima beradi
- Imlo. Ko‘p qoidalar tarix natijasi, shuning uchun imloni “mantiq bilan” emas, naqshlar bilan o‘rganish yaxshiroq. Asosiy naqshlar ingliz tilida o‘qish qoidalari sahifasida.
- Grammatika. Kelishiklar yo‘q, lekin so‘z tartibi qat’iy. O‘zbekchadagi “Kitobni men o‘qidim” kabi erkin tartib ingliz tilida ishlamaydi.
- Lug‘at. Ruscha orqali tanish so‘zlarning ko‘pi (problem, university, project) lotin va fransuz ildizli. Ular rasmiy uslubga mos.
- Talaffuz. Transkripsiyani o‘qishni o‘rganish imlo va tovush orasidagi farqni yengillashtiradi: ingliz tili fonetikasi va IPA.
Mashq
A. Voqealarni vaqt tartibida joylashtiring.
- a) Kekston kitob bosishni boshlaydi
- b) Norman bosqini
- c) Samuel Jonson lug‘ati
- d) Angllar va sakslar Britaniyaga ko‘chib keladi
- e) Choser “Kenterberi hikoyalari”ni yozadi
- f) Shekspir tug‘iladi
B. So‘z qaysi tildan kirgan: skandinav, fransuz yoki lotin/yunon?
- 1. they
- 2. beef
- 3. school
- 4. government
- 5. sky
- 6. justice
Javoblar
A. d) V asr → b) 1066 → e) XIV asr oxiri → a) 1476 → f) 1564 → c) 1755.
B. 1 — skandinav; 2 — fransuz; 3 — lotin (u esa yunonchadan olgan); 4 — fransuz; 5 — skandinav; 6 — fransuz.
Tarixni inglizcha gapirib berish
Tarixiy sanalar bilan qisqa hikoya — Past Simple uchun yaxshi mashq: English came to Britain in the fifth century. In 1066 the Normans conquered England. BandMate ilovasida Bandi bilan ingliz tili tarixi haqida 3 daqiqalik suhbat qilib, o‘tgan zamon fe’llari va sanalarni to‘g‘ri aytishni mashq qilish mumkin.
Manbalar
- Baugh, A. C., Cable, T. A History of the English Language. Routledge, 6-nashr, 2013.
- Online Etymology Dictionary: sky, they, beef, candle.
