Ingliz tili german tillari oilasiga kiradi, lekin uning so‘z boyligining katta qismi fransuz va lotin tillaridan olingan. Imlosi g‘alati, chunki talaffuz asrlar davomida o‘zgargan, yozuv esa kitob bosish davrida qotib qolgan. Unda hatto o‘zbeklarga tanish so‘zlar bor: algorithm so‘zi Xorazmdan chiqqan olim al-Xorazmiy nomidan kelgan. Quyida 30 ta tekshirilgan fakt va oxirida o‘zingizni sinash uchun viktorina.
Faktlar tarixiy davrlar tartibida emas, mavzu bo‘yicha guruhlangan. Tilning to‘liq tarixi bosqichma-bosqich ingliz tili tarixi sahifasida.
Nomi va qarindoshlari
- 1. English so‘zi V–VI asrlarda Britaniyaga ko‘chib kelgan german qabilalaridan biri — angllar nomidan. England esa qadimgi inglizchada “angllar yeri” degan ma’noni bergan.
- 2. Ingliz tilining eng yaqin qarindoshlaridan biri — friz tili. Unda Niderlandiya va Germaniyaning shimoliy sohillarida gaplashiladi.
- 3. Nemis va golland tillari ham ingliz tilining qarindoshi. Shuning uchun Haus — house, Wasser — water kabi o‘xshashliklar tasodif emas.
- 4. Ingliz tilini “boshqaradigan” rasmiy akademiya yo‘q. Fransuz tilidagi kabi me’yor chiqaradigan markaz bo‘lmagani uchun lug‘atlar tilni buyurmaydi, tasvirlaydi: odamlar qanday ishlatsa, shunday yozib qo‘yadi.
Harflar va imlo
- 5. Qadimgi ingliz yozuvida hozir yo‘q harflar bo‘lgan: þ (thorn) va ð (eth) — ikkalasi th tovushi uchun, æ (ash) va boshqalar.
- 6. “Ye Olde Shop” kabi eski uslubdagi yozuvlardagi ye aslida “the” deb o‘qiladi: y harfi yo‘qolgan þ harfi o‘rnida ishlatilgan.
- 7. Knight, knife, know so‘zlaridagi k bir paytlar talaffuz qilingan. Talaffuz o‘zgargan, imlo qolgan.
- 8. Taxminan 1400–1700-yillar orasida uzun unlilar talaffuzi keskin o‘zgargan. Bu jarayon “Buyuk unlilar siljishi” (Great Vowel Shift) deb ataladi va name, time, house kabi so‘zlar yozilishi va o‘qilishi orasidagi farqning asosiy sabablaridan biri.
- 9. Angliyaga kitob bosish dastgohini 1476-yilda Uilyam Kekston (William Caxton) olib kelgan. Bosma kitoblar imloni asta-sekin bir xillashtirgan.
- 10. The quick brown fox jumps over the lazy dog gapida alifboning barcha 26 harfi bor. Bunday gap pangramma deyiladi va shriftlarni sinashda ishlatiladi.
- 11. Inglizcha matnlarda eng ko‘p uchraydigan harf — e, eng ko‘p uchraydigan so‘z — the.
Imlo va talaffuz orasidagi eng mashhur “tuzoqlar” (colonel, Worcestershire) ingliz tilida eng qiyin so‘zlar sahifasida alohida yig‘ilgan.
So‘zlar va ma’nolar
- 12. Hafta kunlarining bir qismi qadimgi german xudolari nomi bilan atalgan: Wednesday — Voden (Odin) kuni, Thursday — Tor kuni, Friday — Frigg kuni. Saturday esa rimliklarning Saturn xudosidan.
- 13. 1066-yildagi Norman bosqinidan keyin zodagonlar fransuzcha gaplashgan. Shuning uchun hayvon nomlari german ildizli (cow, pig, sheep), dasturxondagi go‘sht nomlari esa fransuz ildizli (beef, pork, mutton).
- 14. Skandinaviyalik vikinglar tili ham iz qoldirgan: sky, egg, take va hatto they, them, their olmoshlari qadimgi skandinav tilidan.
- 15. Nice so‘zi dastlab “ahmoq, nodon” ma’nosini bergan (lotincha nescius — “bilmaydigan”). Asrlar davomida ma’nosi bir necha marta o‘zgarib, “yoqimli” bo‘lgan.
- 16. O‘rta asr ingliz tilida girl faqat qizni emas, har qanday jinsdagi yosh bolani bildirgan.
- 17. Sandwich XVIII asrda yashagan Sandvich grafi nomi bilan bog‘liq.
- 18. OK so‘zi 1839-yilda Boston gazetalarida hazil qisqartma sifatida paydo bo‘lgani tilshunos Allen Uoker Rid (Allen Walker Read) tadqiqotlarida ko‘rsatilgan: oll korrect — “all correct”ning ataylab noto‘g‘ri yozilishi.
- 19. Set va run — Oxford lug‘atida eng ko‘p ma’nosi bor so‘zlar qatorida. Oddiy ko‘ringan fe’llar eng ko‘p ma’noli bo‘ladi.
- 20. Ko‘plab so‘zlar birinchi marta Shekspir asarlarida yozma qayd etilgan. Bu u so‘zni o‘ylab topgan degani emas: ba’zilari og‘zaki nutqda oldin ham bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Sharqdan ingliz tiliga kirgan so‘zlar
- 21. Algorithm — o‘rta asr lotinchasidagi algorismus orqali al-Xorazmiy nomidan. Bu nisba “Xorazmdan bo‘lgan” degan ma’noni beradi.
- 22. Algebra — arabcha al-jabr so‘zidan, u al-Xorazmiyning mashhur hisob kitobi nomida ishlatilgan.
- 23. Candy — arabcha qandi orqali forscha qand so‘zidan. O‘zbekchadagi “qand” bilan qarindosh.
- 24. Kiosk — fransuz tili orqali turkcha köşk va forscha kushk (“ko‘shk, ayvon”) so‘zidan.
- 25. Bazaar va caravan ham fors tilidan kelgan: o‘zbekchadagi “bozor” va “karvon” bilan bir ildiz.
Bu so‘zlarni eslab qolish oson, chunki ma’nosini allaqachon bilasiz. Tanish so‘zlarning ko‘pligi ingliz tilini boshlashni yengillashtiradigan omillardan biri, bu haqda ingliz tilining oson tomonlari sahifasida yozganmiz.
O‘zbek tiliga kirgan inglizcha so‘zlar
- 26. Futbol, sport, klub, trener kabi so‘zlar ingliz tilidan, lekin o‘zbek tiliga ko‘pincha rus tili orqali kirgan. Shuning uchun talaffuzi ruschaga yaqin.
- 27. So‘nggi yillarda so‘zlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirmoqda: onlayn, startap, kontent, brend, dedlayn, frilanser. Ularning yozilishi hali turlicha uchraydi.
- 28. Ba’zi o‘zlashma so‘zlar ma’nosini o‘zgartirgan. O‘zbekchadagi “biznes” ko‘pincha “o‘z ishi, tadbirkorlik” ma’nosida, inglizcha business esa “kompaniya”, “ish”, hatto “bu sening ishing emas” (none of your business) ma’nosida ham ishlatiladi.
Dunyodagi o‘rni
- 29. Ingliz tili BMTning oltita rasmiy tilidan biri. Qolganlari: arab, xitoy, fransuz, rus va ispan tillari.
- 30. Ethnologue’ning 2025-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, umumiy so‘zlashuvchilar soni bo‘yicha ingliz tili birinchi o‘rinda, va ularning katta qismi uchun u ona tili emas. Demak, ingliz tilida gaplashadigan odamlarning ko‘pchiligi sizga o‘xshab uni o‘rgangan.
Rus tilini biladiganlar uchun o‘xshash, lekin ma’nosi boshqa so‘zlar (magazine, family, accurate) ingliz va rus tili farqi sahifasida.
Viktorina: to‘g‘rimi yoki noto‘g‘ri?
Har bir gapga “to‘g‘ri” yoki “noto‘g‘ri” deb javob bering, keyin tekshiring.
- 1. English so‘zi Rim imperatorining ismidan kelib chiqqan.
- 2. Beef va pork so‘zlari fransuz tili ta’sirida paydo bo‘lgan.
- 3. They olmoshi ingliz tiliga skandinav tilidan kirgan.
- 4. “Ye Olde” yozuvidagi ye “yi” deb o‘qiladi.
- 5. Algorithm so‘zi al-Xorazmiy nomi bilan bog‘liq.
- 6. Ingliz tilining imlo qoidalarini rasmiy akademiya belgilaydi.
- 7. Nice so‘zi har doim “yoqimli” ma’nosida bo‘lgan.
- 8. O‘zbekchadagi “qand” va inglizcha candy bir ildizga borib taqaladi.
Javoblar
- 1. Noto‘g‘ri. Angllar qabilasi nomidan.
- 2. To‘g‘ri. 1066-yildan keyingi fransuz tili ta’siri.
- 3. To‘g‘ri. Qadimgi skandinav tilidan.
- 4. Noto‘g‘ri. “The” deb o‘qiladi, y yo‘qolgan þ harfi o‘rnida.
- 5. To‘g‘ri. Lotincha algorismus orqali.
- 6. Noto‘g‘ri. Bunday akademiya yo‘q; lug‘atlar amaldagi qo‘llanishni tasvirlaydi.
- 7. Noto‘g‘ri. Dastlab “nodon” ma’nosida bo‘lgan.
- 8. To‘g‘ri. Forscha qand, arabcha qandi orqali.
8 dan 7–8 to‘g‘ri bo‘lsa, siz ingliz tili tarixini yaxshi his qilasiz. Talaffuz farqlari qanday paydo bo‘lganini davom ettirish uchun British va American talaffuz sahifasini o‘qing.
Faktlarni inglizcha aytib berish
Qiziqarli fakt — kichik suhbat uchun eng yaxshi mavzu. Uchta faktni tanlang va har birini inglizcha bitta-ikki gapda aytib bering: Did you know that the word “algorithm” comes from the name of al-Khwarizmi? BandMate ilovasida Bandi bilan shunday qisqa suhbat qurib, talaffuz va grammatika bo‘yicha fikr olish mumkin.
Manbalar
- Online Etymology Dictionary: algorithm, candy, kiosk, nice, girl.
- United Nations. Official languages.
- Ethnologue. What are the top 200 most spoken languages? 2025.
