Inglizcha unli harf ikki asosiy usulda o‘qiladi. Yopiq bo‘g‘inda (unlidan keyin undosh bilan tugagan bo‘g‘in) u qisqa tovush beradi: cat, bed, sit, hot, cup. Ochiq bo‘g‘inda yoki so‘z oxiridagi jim e oldida esa harf o‘z nomini aytadi: name, he, time, home, tube. C va G harflari e, i, y oldida yumshoq (/s/ va /dʒ/), boshqa joyda qattiq (/k/ va /ɡ/). Shu to‘rt qoida bilan boshlovchi o‘quvchi notanish oddiy so‘zlarning ko‘pini to‘g‘ri o‘qiy oladi, istisnolar esa pastda alohida ko‘rsatilgan.
Bu sahifa bitta harf va bo‘g‘in haqida. Sh, ch, th, ea, oo, ough kabi harf birikmalari harf birikmalari o‘qilishi sahifasida.
Asosiy jadval: bitta unli, ikki o‘qilish
| Harf | Yopiq bo‘g‘in (qisqa) | Ochiq bo‘g‘in yoki jim e (harf nomi) |
|---|---|---|
| a | cat, map, bag — /æ/ | name, make, paper — /eɪ/ |
| e | bed, pen, red — /e/ | he, these, Pete — /iː/ |
| i | sit, big, fish — /ɪ/ | time, like, tiger — /aɪ/ |
| o | hot, dog, stop — /ɒ/ | home, note, open — /əʊ/ |
| u | cup, bus, sun — /ʌ/ | tube, cute, music — /juː/ |
| y | gym, myth — /ɪ/ | my, fly, type — /aɪ/ |
O‘ng ustundagi tovushlar harflarning alifbodagi nomiga to‘g‘ri keladi: A "ey", E "ii", I "ay", O "ou", U "yuu". Shuning uchun alifboni to‘g‘ri bilish o‘qishni osonlashtiradi. Harf nomlari ingliz alifbosi o‘qilishi sahifasida.
1-qoida: yopiq bo‘g‘in — qisqa unli
Bo‘g‘in undosh bilan tugasa, undagi unli qisqa: cat, pen, sit, hot, cup. Ikki bo‘g‘inli so‘zda o‘rtada ikki undosh bo‘lsa, ular orasidan bo‘linadi va birinchi bo‘g‘in yopiq bo‘ladi: rab-bit, hap-pen, win-ter, bas-ket, sis-ter.
O‘zbek o‘quvchisining tipik xatosi: a harfini doim o‘zbekcha "a" deb o‘qish. Cat dagi /æ/ — og‘izni kengroq ochib aytiladigan, "e" ga yaqin tovush. Cup dagi /ʌ/ esa qisqa, tez "a". O‘zbek "a" si ikkalasining o‘rtasida turadi, shuning uchun cat va cut bir xil eshitilib qoladi.
2-qoida: ochiq bo‘g‘in — harf nomi
Bo‘g‘in unli bilan tugasa, unli o‘z nomini aytadi: go, me, hi, no. Ikki bo‘g‘inli so‘zda o‘rtada bitta undosh bo‘lsa, ko‘pincha u ikkinchi bo‘g‘inga o‘tadi va birinchi bo‘g‘in ochiq qoladi: pa-per, ti-ger, o-pen, stu-dent, mu-sic, ba-by.
Istisnolar va chegara. Bu qoida bir bo‘g‘inli so‘zlarda va urg‘uli bo‘g‘inda yaxshi ishlaydi. Ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda undosh ba’zan birinchi bo‘g‘inda qoladi va unli qisqa bo‘ladi: riv-er, sev-en, nev-er, lem-on, cit-y, bod-y. Bir qarashda qaysi biri ekanini bilib bo‘lmaydi, shuning uchun yangi ikki bo‘g‘inli so‘zni lug‘atda tekshiring. Qisqa so‘zlarda ham istisno bor: do /duː/, to /tuː/, who /huː/.
3-qoida: jim e (magic e)
So‘z "unli + bitta undosh + e" bilan tugasa, oxirgi e o‘qilmaydi, lekin oldingi unlini harf nomiga aylantiradi. Juftliklarda buni yaqqol ko‘rasiz:
| e siz (qisqa) | e bilan (harf nomi) |
|---|---|
| cap /kæp/ | cape /keɪp/ |
| plan /plæn/ | plane /pleɪn/ |
| pet /pet/ | Pete /piːt/ |
| kit /kɪt/ | kite /kaɪt/ |
| hop /hɒp/ | hope /həʊp/ |
| not /nɒt/ | note /nəʊt/ |
| cut /kʌt/ | cute /kjuːt/ |
Boshlovchilarning eng keng tarqalgan xatosi — oxirgi e ni o‘qish: name "na-me", time "ti-me", make "ma-ke". O‘zbek tilida yozilgan har bir harf o‘qiladi, inglizchada esa oxirgi e ko‘pincha faqat "belgi" vazifasini bajaradi.
Istisnolar (ko‘p uchraydi, yodlang):
- have /hæv/, give /ɡɪv/, live (fe’l) /lɪv/ — inglizcha so‘z v bilan tugamaydi, shuning uchun e qo‘shilgan, lekin unli qisqa qoladi.
- love, come, some, done, one — /ʌ/ bilan: /lʌv/, /kʌm/, /sʌm/, /dʌn/, /wʌn/.
- gone /ɡɒn/, were /wɜː/, there /ðeə/, where /weə/.
- move /muːv/, lose /luːz/, whose /huːz/.
4-qoida: r dan oldingi unli
Unlidan keyin r kelsa, unli na qisqa, na harf nomi bo‘ladi — uchinchi, alohida tovush chiqadi. Ba’zi darsliklarda bu "unlilarning to‘rt xil o‘qilishi" ichida beriladi.
| Yozuv | Tovush (UK) | Misollar |
|---|---|---|
| ar | /ɑː/ | car, park, star |
| or | /ɔː/ | fork, short, horse |
| er, ir, ur | /ɜː/ | her, bird, turn |
| are | /eə/ | care, share |
| ire | /aɪə/ | fire, tired |
| ore | /ɔː/ | more, before |
Er, ir, ur uchalasi bir xil tovush beradi — shuning uchun bird va burn ni yozishda ko‘p adashiladi. Britaniya talaffuzida bu r lar aytilmaydi, Amerikada aytiladi; farqi R tovushi sahifasida. Istisno: w dan keyin or ko‘pincha /ɜː/: work, word, world.
5-qoida: qo‘sh undosh qisqa unlini saqlaydi
Qo‘shimcha qo‘shilganda qisqa unli yopiq bo‘g‘inda qolishi uchun undosh ikkilanadi. Juftliklar ma’noni ham farqlaydi:
| Qisqa unli | Uzun unli |
|---|---|
| hopping (sakramoq) | hoping (umid qilmoq) |
| dinner (kechki ovqat) | diner (ovqatlanuvchi) |
| latter (keyingisi) | later (keyinroq) |
| supper (kechki ovqat) | super (a’lo) |
| written | writing |
Bu qoida o‘qishda ham, yozishda ham kerak: hoping ni hopping deb yozsangiz, ma’no "umid qilyapman" dan "sakrayapman" ga o‘zgaradi.
6-qoida: C ning ikki o‘qilishi
- c + e, i, y = /s/: city, centre, cycle, face, pencil, rice.
- boshqa joyda c = /k/: cat, cold, cut, clean, music, picnic.
- cc + e, i = /ks/: accept, success, accident.
- Istisnolar: soccer /ˈsɒkə/ (cc dan keyin e, lekin /k/), cello /ˈtʃeləʊ/ (italyancha).
C qoidasi ishonchli: istisnolari juda kam.
7-qoida: G ning ikki o‘qilishi
- g + e, i, y ko‘pincha /dʒ/: gym, giant, page, orange, energy, large.
- boshqa joyda g = /ɡ/: game, go, gun, green, big.
- So‘z oxirida: qisqa unlidan keyin -dge (bridge, edge, judge), uzun unlidan keyin -ge (page, huge, cage).
- Istisnolar (juda ko‘p): get, give, girl, gift, begin, forget, together, tiger, target, geese.
G qoidasi C ga qaraganda ancha kuchsiz: eng ko‘p ishlatiladigan so‘zlarning bir qismi (get, give, girl) aynan istisno. Shuning uchun g + e, i ni ko‘rsangiz, ikkala variantni ham tayyor turing va lug‘atda tekshiring.
Notanish so‘zni o‘qishning 4 qadami
Misol: stripe.
- Unlilarni toping: i va oxirgi e.
- Oxirgi e ni tekshiring: "unli + undosh + e" — jim e, i harf nomi /aɪ/.
- C va G bormi? Yo‘q.
- Yig‘ing va lug‘atda tasdiqlang: /straɪp/. Lug‘atda qanday tekshirish bosqichma-bosqich talaffuzni lug‘at bilan tekshirish sahifasida.
Mashq: qanday o‘qiladi?
Har so‘zda qalin harf qisqa unlimi, harf nomimi yoki boshqa tovushmi? C va G uchun /s/, /k/, /dʒ/ yoki /ɡ/ ni yozing.
- 1. bike
- 2. bit
- 3. cube
- 4. cub
- 5. cent
- 6. cost
- 7. gem
- 8. gum
- 9. hoping
- 10. hopping
- 11. give
- 12. bird
- 13. get
- 14. time (oxirgi harf)
Javoblar
1 — harf nomi /aɪ/ (jim e). 2 — qisqa /ɪ/. 3 — harf nomi /juː/. 4 — qisqa /ʌ/. 5 — /s/ (e oldida). 6 — /k/. 7 — /dʒ/. 8 — /ɡ/. 9 — harf nomi /əʊ/. 10 — qisqa /ɒ/ (qo‘sh p). 11 — qisqa /ɪ/: istisno. 12 — /ɜː/ (r ta’siri). 13 — /ɡ/: istisno. 14 — o‘qilmaydi.
11 va 13-savolda xato qilgan bo‘lsangiz, bu normal: ular qoidaga bo‘ysunmaydigan eng mashhur so‘zlar. Bolalar uchun tovush orqali o‘qitish usuli phonics nima sahifasida.
O‘qishdan gapirishga
Qoidalar notanish so‘zni o‘qishga yordam beradi, lekin to‘g‘ri talaffuz og‘izda mashq bilan mustahkamlanadi. BandMate ilovasida darslardagi so‘z va gaplarni ovoz chiqarib aytib, talaffuz bo‘yicha fikr olasiz. Bugun 3-qoidadagi yetti juftlikni ovoz chiqarib o‘qing: har juftlikda e siz va e bilan farqni aniq eshitishingiz kerak.
Manbalar
- Cambridge Dictionary — so‘zlarning UK va US transkripsiyasi.
- Oxford Learner’s Dictionaries — BrE va NAmE talaffuzi va audio.
