O‘zbek bolasi uchun yaxshi xabar: ingliz alifbosidagi 26 harfning deyarli hammasi unga o‘zbek lotin yozuvidan tanish. Yangi shakl atigi ikkita — C va W. Shuning uchun inglizcha harf yozishni o‘rgatish uch ishga tushadi: kichik harflarni harakat guruhlari bo‘yicha (egri, tik, ko‘prikli, qiyshiq) mashq qilish, katta va kichik shaklini juftlash va bir xil harf ingliz tilida boshqacha o‘qilishini ko‘rsatish. Kuniga 10 daqiqa bilan bu 2 haftada tartibga tushadi.
Hozir sinab ko‘ring: bolaga qog‘oz bering va ismini inglizcha harflar bilan yozdiring. Qaysi harf chiziqdan chiqib ketdi, qaysi biri teskari yozildi — shu sizning boshlang‘ich nuqtangiz.
Yozishdan oldin: qalam, o‘tirish va daftar
- Qalam ushlash. Qalam bosh barmoq va ko‘rsatkich barmoq orasida, o‘rta barmoq ustida yotadi. Musht qilib ushlasa, to‘xtatib, qalamni qayta qo‘lga bering.
- Qog‘oz. O‘naqay bola qog‘ozni biroz chapga, chapaqay bola o‘ngga qiyshaytiradi. Chapaqay bolani o‘ng qo‘lga majburlamang.
- O‘tirish. Oyoq polda, tirsak stolda. Ko‘z bilan qog‘oz orasi taxminan bir qarich.
- Daftar. Ingliz tili uchun ko‘pincha to‘rt chiziqli daftar ishlatiladi: harflarning balandligi va dumi shu chiziqlarda ko‘rinadi. Qaysi daftar kerakligini o‘qituvchidan so‘rang.
Yana bir muhim savol: o‘zbek tili darsida bola qo‘shib yoziladigan yozma harflarni o‘rgangan bo‘lishi mumkin, ingliz tili darsida esa ko‘pincha alohida, bosma shakldagi harflar so‘raladi. Ikki xil talab bolani chalg‘itmasligi uchun o‘qituvchidan qaysi shakl kerakligini aniqlab oling.
Kichik harflar: harakatga qarab 4 guruh
Harflarni alifbo tartibida emas, qo‘l harakati bo‘yicha o‘rgatish ko‘p maktablarda qo‘llanadigan usul: bir guruhdagi harflar bir xil boshlanadi, shuning uchun qo‘l tez o‘rganadi.
| Guruh | Harflar | Qanday boshlanadi |
|---|---|---|
| Egri harflar | c, a, d, g, o, q, e, s, f | Tepadan, soat miliga teskari aylanib (c shaklidan). e o‘rtadan chiziq bilan boshlanadi |
| Tik harflar | l, i, t, j, u, y | Tepadan pastga tik chiziq. i va j ning nuqtasi oxirida qo‘yiladi |
| Ko‘prikli harflar | r, n, m, h, b, k, p | Pastga tushib, shu chiziq bo‘ylab qaytib chiqadi va ko‘prik yasaydi |
| Qiyshiq harflar | v, w, x, z | Tepadan qiya chiziqlar bilan |
Deyarli barcha kichik harflar tepadan boshlanadi. Bola pastdan yuqoriga yozayotganini ko‘rsangiz, darhol to‘g‘rilang: keyinchalik tez yozishda aynan shu odat harflarni buzadi.
Balandlik. To‘rt chiziqli daftarda uch xil harf bor:
- Baland harflar yuqori chiziqqa chiqadi: b, d, f, h, k, l, t (t biroz pastroq).
- Dumli harflar pastki chiziqqa tushadi: g, j, p, q, y.
- Kichik harflar o‘rtadagi ikki chiziq orasida qoladi: a, c, e, i, m, n, o, r, s, u, v, w, x, z.
Katta va kichik harflar: qaysilari o‘xshash
Katta harflarning hammasi baland bo‘ladi va chiziqdan pastga tushmaydi. Bolaga ularni ikki guruhga bo‘lib bering:
| Turi | Juftlar |
|---|---|
| O‘xshash, faqat kattaligi farq qiladi | C c, O o, S s, V v, W w, X x, Z z |
| Deyarli o‘xshash | K k, P p, U u |
| Butunlay boshqa shakl | A a, B b, D d, E e, F f, G g, H h, Q q, R r |
| Kichigida nuqta yoki dum bor | I i, J j, Y y |
| Kichigi boshqacha qisqargan | L l, M m, N n, T t |
Avval birinchi qatordagi 7 juftni bering — bola tez yutuqni his qiladi. Uchinchi qatordagi 9 juftni esa har kuni 2–3 tadan o‘rgating.
Ingliz tilida katta harf gap boshida, ism va joy nomlarida va “men” ma’nosidagi I da yoziladi. Hafta kunlari va oy nomlari ham katta harf bilan boshlanadi (Monday, May) — o‘zbekchadan farqli. Bu qoidalar ingliz tilida katta harf qoidalari sahifasida batafsil.
b, d, p, q: eng ko‘p aralashtiriladigan to‘rtlik
Bu harflar bir-birining oynadagi aksiga o‘xshaydi, shuning uchun 6–8 yoshli bolalarning ko‘pchiligi ularni bir muddat almashtirib yozadi. Bu rivojlanishning odatiy bosqichi.
- “Bed” usuli. Ikkala mushtni bosh barmog‘i yuqoriga qaragan holda yonma-yon qo‘ying. Chap qo‘l b, o‘ng qo‘l d shaklida — o‘rtada “karavot” (bed) hosil bo‘ladi: b boshida, d oxirida.
- Yozish tartibi. b — avval uzun tayoq, keyin qorin. d — avval c, keyin uzun tayoq. Harakat boshqacha bo‘lgani uchun qo‘l farqni eslab qoladi.
- p va q. p ko‘prikli guruhda (pastga tushib, qaytib ko‘prik), q egri guruhda (c dan boshlanadi). Guruh bo‘yicha o‘rgatilsa, chalkashlik kamayadi.
O‘zbek lotin yozuvi bilan chalkashlik
Harf tanish bo‘lgani bilan, bola uni o‘zbekcha o‘qiydi va o‘zbekcha yozadi. Eng ko‘p uchraydigan holatlar:
| Harf | O‘zbek yozuvida | Ingliz tilida | Bola ko‘pincha yozadi |
|---|---|---|---|
| C | Yakka ishlatilmaydi, faqat ch da | car — “k”, city — “s” | kar, siti |
| W | Yo‘q | window, watch — “u” ga yaqin | vindov, voch |
| Q | Chuqur “q” (qo‘l) | Deyarli har doim qu: queen — “kv” | kvin, qin |
| X | “x” (xona) | box, six — “ks” | boks, siks |
| ch | Doim “ch” (choy) | chair — “ch”, lekin school — “sk” | skul (school o‘rniga) |
| sh | “sh” (shahar) | “sh” (shop, fish) — bir xil! | Xato kam, bolani maqtang |
| o‘, g‘ | Alohida harflar | Bunday harf yo‘q | Inglizcha so‘zga ‘ qo‘yib yuboradi |
| Y | Doim undosh (yo‘l) | yes — undosh, my — “ay”, happy — “i” | may, hepi |
Bolaga qoidani yodlatmang. So‘zni ko‘rsating, audioda eshittiring va bitta jumla ayting: “O‘zbekchada boshqacha, inglizchada shunday”. Harf nomlari va rasmli so‘zlar bolalar uchun alifbo sahifasida, tovush va harf bog‘lanishi esa phonics nima sahifasida.
Inglizcha apostrof (it’s, don’t) o‘zbekcha o‘ va g‘ belgisi bilan bir xil ko‘rinadi, lekin vazifasi boshqa: u tushib qolgan harf o‘rniga qo‘yiladi. Buni 3–4-sinfda, bola qisqartmalarni ko‘rganda tushuntirasiz.
Ko‘chirib yozish uchun 9 ta so‘z
Yangi harflar — c, w, j, k — va b/d juftligi bor so‘zlar. Rasmni ko‘rsating, bola so‘zni aytadi, keyin daftarga uch marta ko‘chiradi.
2 haftalik reja: kuniga 10 daqiqa
Har bir mashg‘ulot shunday tuzilgan: 2 daqiqa havoda yoki qumda katta qilib yozish, 6 daqiqa daftarda, 2 daqiqa bola o‘zi eng chiroyli harfini tanlab, uni doiraga oladi.
| Kun | Mashq |
|---|---|
| 1 | Qalam ushlash, o‘tirish, to‘rt chiziqli daftar bilan tanishish. To‘lqin va halqa chiziqlari |
| 2 | Egri harflar: c, a, o |
| 3 | Egri harflar: d, g, q |
| 4 | Egri harflar: e, s, f |
| 5 | Tik harflar: l, i, t |
| 6 | Tik harflar: j, u, y. Dumli harflar pastki chiziqqa tushishini tekshirish |
| 7 | Takrorlash: ismni kichik harflar bilan yozish (birinchi harf katta) |
| 8 | Ko‘prikli harflar: r, n, m |
| 9 | Ko‘prikli harflar: h, b, k, p |
| 10 | Qiyshiq harflar: v, w, x, z |
| 11 | b/d/p/q: “bed” usuli va har biridan 5 ta so‘z |
| 12 | Farqli katta harflar: A, B, D, E, G, H, Q, R |
| 13 | Rasmdagi 9 ta so‘zni ko‘chirish |
| 14 | Birinchi gap: My name is … — bosh harf, oraliq va nuqtani o‘zi tekshiradi |
Bir kun o‘tkazib yuborilsa, rejani surib qo‘ying — ikki kunlik ishni bir kunga siqmang. 14-kundan keyin kuniga 5 daqiqa ko‘chirish yetarli: darsdagi yangi so‘zlarni yozish shu vazifani bajaradi.
Mashq: harflarni guruhlang
A. Har bir harf qaysi guruhga kiradi: baland, dumli yoki kichik?
- 1. h
- 2. y
- 3. m
- 4. k
- 5. p
- 6. e
B. Bola so‘zni yozishda b va d ni almashtirib yubordi. To‘g‘ri yozing.
- 7. deb (karavot)
- 8. bab (dada)
- 9. boor (eshik)
Javoblar
- 1. Baland (h).
- 2. Dumli (y).
- 3. Kichik (m).
- 4. Baland (k).
- 5. Dumli (p).
- 6. Kichik (e).
- 7. bed — b boshida, d oxirida (“bed” usuli).
- 8. dad — ikkala harf ham d.
- 9. door — boshida d.
Qog‘ozdagi harfdan ovozdagi so‘zga
Chiroyli yozilgan so‘z bola uni ovoz chiqarib ayta olsa, to‘liq o‘zlashadi. BandMate — gapirish ilovasi: u harf yozishni o‘rgatmaydi, lekin ota-ona yoki katta yoshdagi bola ko‘chirgan so‘zlarini Bandi bilan ovoz chiqarib mashq qilib, talaffuz bo‘yicha fikr olishi mumkin.
Maktabda harflar qachon va qanday o‘tilishi 2-sinf ingliz tili sahifasida yozilgan. Bugun esa 1-kun mashqini qiling: qalamni to‘g‘ri ushlatib, to‘rt chiziqli daftarda uchta halqa va uchta c yozdiring.
BandMate’ni Google’da afzal manba qiling
