Инглиз тили замонлари: ўзбекча қўшимчадан тўғри замонга

Инглиз тилида 12 та замон шакли бор: учта вақт (past, present, future) ва тўртта кўриниш (simple, continuous, perfect, perfect continuous). Ўзбек тилида ҳам шунга яқин маънолар бор, фақат улар қўшимча орқали берилади: -япман, -ганман, -ардим, -моқчиман. Замонни тез танлашнинг энг қисқа йўли — ўзингиз ўйлаётган ўзбекча шаклнинг инглизча жуфтини билиш.

Бу мақола шу жуфтликларга бағишланган. Ҳар бир замоннинг формуласи ва тўлиқ жадвалини лотин ёзувидаги 12 tenses in English қўлланмасида топасиз. Бу ерда эса ўзбекча фикрдан инглизча гапга ўтишни ва ўзбек ўқувчилари энг кўп адашадиган жойларни кўрамиз.

Ўзбекча шакл → инглизча замон

Қуйидаги жадвални «таржима формуласи» эмас, маъно харитаси деб қабул қилинг. Ўзбекча шаклни эмас, у берадиган маънони (одат, жараён, тажриба, режа) топинг, кейин инглизча замонни танланг.

Жадвалда битта муҳим фарқ кўринади: ўзбекча ишлайман ҳам ҳозирги, ҳам келаси замонни билдиради. Инглиз тилида эса одат учун бир шакл, келажак учун бошқа шакл керак. Шунинг учун «Эртага бораман» гапи «I go tomorrow» бўлмайди.

12 замон бир жадвалда

Мисол учун битта феъл — study (ўқимоқ). Устунлар кўринишни, қаторлар вақтни кўрсатади.

Кўринишларнинг маъноси қисқача:

• Simple — факт ёки одат: I study every evening.
• Continuous (be + -ing) — жараён, «айни пайтда»: I'm studying now, can I call you back?
• Perfect (have + учинчи шакл) — натижа ёки ҳозир билан боғлиқлик: I've studied this topic, so I know it.
• Perfect Continuous (have been + -ing) — қанча вақтдан бери давом этаётгани: I've been studying for two hours.

Учинчи шаклни (studied, gone, written) билмасангиз, perfect замонлар қийин туюлади. Бу ҳолда аввал нотўғри феъллар рўйхати билан ишланг.

Ўзбек ўқувчилари энг кўп адашадиган 8 жой

1. «Эртага бораман» → I go tomorrow

Ўзбекча ҳозирги-келаси замон бир шаклда бўлгани учун кўпчилик келажакни Present Simple билан айтади. Тўғриси: I'll go tomorrow (ҳозир қарор қилдингиз) ёки I'm going tomorrow (аллақачон келишилган). Present Simple келажак учун фақат транспорт жадвали ва тадбир дастури учун ишлатилади: The train leaves at 7:40.

2. «3 йилдан бери шу ерда ишлаяпман» → I am working here for 3 years

Бу хато ўзбек ва рус тилида гаплашадиганларда жуда кўп учрайди, чунки иккала тилда ҳам ҳозирги замон ишлатилади («работаю три года»). Инглизчада for ва since билан давомийлик Present Perfect талаб қилади: I've been working here for three years. Ҳолат феъллари билан оддий Present Perfect: I've known him since school.

3. «-ганман» ҳар доим Present Perfect эмас

«2020 йилда Москвада бўлганман» гапида вақт аниқ айтилган. Инглизча вақт айтилса, Present Perfect ишлатилмайди: I was in Moscow in 2020. Қоида: yesterday, last year, in 2020, two days ago бўлса — Past Simple. Вақт муҳим бўлмаса ёки «ҳаётимда бирор марта» маъноси бўлса — I've been to Moscow. Батафсил фарқни Present Perfect ва Past Simple мақоласида кўринг.

4. «Тугатдим» — иккита инглизча вариант

Ўзбекча -ди иккала маънони беради. Ҳозир натижа муҳим бўлса: I've finished my homework, can I go out? Воқеа вақти билан айтилса: I finished it at ten. Америка инглиз тилида биринчи ҳолатда ҳам Past Simple кўп эшитилади, лекин yesterday билан Present Perfect ҳеч қаерда тўғри эмас.

5. «-ардим» → Past Continuous

«Болалигимда футбол ўйнардим» гапини I was playing football in my childhood деб таржима қилиш хато. Ўтмишдаги одат учун used to ёки оддий Past Simple: I used to play football when I was a child. Past Continuous бошқа воқеа рўй берган пайтдаги жараён учун: I was playing football when it started to rain.

6. «Тушуняпман» → I am understanding

Understand, know, want, like, need, believe, belong каби ҳолат феъллари одатда continuous шаклда келмайди. «Тушуняпман» — I understand, «Сизни эшитяпман» — I can hear you, «Нима демоқчисиз, биляпман» — I know what you mean.

7. «-ибди» учун алоҳида замон йўқ

«Ёмғир ёғибди» (кўрмадим, изидан биляпман) маъносини инглиз тили қўшимча билан бермайди. Сўз қўшилади: It looks like it rained ёки Apparently, it rained last night.

8. Ёрдамчи феълни тушириб қолдириш

Ўзбекча саволда феъл ўзгармайди: «Қаерда ишлайсиз?» Инглизчада ёрдамчи керак: Where do you work? ва Where did you work before?, Where you work? эмас. Учинчи шахсдаги -s ҳам эсдан чиқади: He works, He work эмас.

Вақт сўзлари: қайси замонга ишора

Бу сўзлар қоида эмас, ишора. «I usually walk, but today I'm taking a taxi» гапида битта гапнинг ўзида иккита замон бор, чунки маъно иккита.

Қайси тартибда ўрганиш керак

Ўн иккита замонни бир ҳафтада «ўтиб» чиқиш кам фойда беради. Кундалик суҳбат, IELTS Speaking ёки Multilevel имтиҳони учун биринчи навбатда қуйидагилар керак:

1. Present Simple ва Present Continuous — ўзингиз, ишингиз, одатларингиз.
2. Past Simple — кеча, ўтган ҳафта, болалик ҳақида ҳикоя.
3. will ва be going to — режа, ният, тахмин.
4. Present Perfect — тажриба ва натижа.
5. Past Continuous — ҳикоядаги фон.
6. Present Perfect Continuous — «... дан бери».
7. Past Perfect — ҳикояда воқеалар тартиби.

Future Perfect Continuous ва Past Perfect Continuous кундалик нутқда кам учрайди. Уларни таниш етарли, аввал биринчи еттитасини эркин ишлатишга эришинг. Ҳар бир замон учун ўзингиз ҳақингизда учта гап тузинг ва уларни овоз чиқариб айтинг: грамматика жадвалда эмас, айтилган гапда мустаҳкамланади.

Машқ: ўзбекча гапни инглизчага ўгиринг

Аввал жавобларга қарамасдан ёзинг ёки овоз чиқариб айтинг.

1. Мен ҳар куни ишга метрода бораман.
2. Ҳозир онам билан гаплашяпман, кейинроқ қўнғироқ қиламан.
3. Лондонда ҳеч бўлмаганман.
4. Кеча Чорсу бозорига бордим.
5. Бу компанияда 2022 йилдан бери ишлаяпман.
6. Сиз қўнғироқ қилганингизда овқат пишираётган эдим.
7. Биз етиб келганимизда поезд кетиб бўлган эди.
8. Мактабда ўқиганимда шахмат ўйнардим.
9. Келаси йил IELTS топширмоқчиман.
10. Жума кунигача ҳисоботни тугатган бўламан.
11. Уни мактабдан бери биламан.
12. Нима демоқчисиз, тушуняпман.

Жавоблар

• 1. I go to work by metro every day. — одат, Present Simple.
• 2. I'm talking to my mum right now. I'll call you later. — жараён ва шу пайтдаги қарор.
• 3. I've never been to London. — тажриба, вақт йўқ. I never was in London эмас.
• 4. I went to Chorsu Bazaar yesterday. — yesterday бор, Past Simple.
• 5. I've been working at this company since 2022. — since билан давомийлик.
• 6. I was cooking when you called. — фондаги жараён ва уни бўлган воқеа.
• 7. The train had already left when we arrived. — бир воқеа иккинчисидан олдин.
• 8. I used to play chess when I was at school. — ўтмишдаги одат.
• 9. I'm going to take IELTS next year. — олдиндан ўйланган режа. Take an exam, give an exam эмас.
• 10. I'll have finished the report by Friday. — муддатгача тугайдиган иш.
• 11. I've known him since school. — ҳолат феъли, I know him since school эмас.
• 12. I understand what you mean. — ҳолат феъли continuous бўлмайди.

Ўн иккитадан тўққизтаси тўғри бўлса, асосий харита жойида. Хато қилган гапларингизни бир ҳафта давомида ҳар куни бир марта қайта айтинг.

BandMate билан замонни нутқда ишлатиш

Жадвални билиш ва суҳбатда бир сонияда тўғри замонни танлаш — икки хил кўникма. BandMate иловасида Банди билан овозли суҳбатда ўтган ҳафтангиз, режаларингиз ва тажрибангиз ҳақида гапирасиз, яъни худди шу замонларни жонли нутқда қўллайсиз. Ҳар суҳбатдан кейинги фикр-мулоҳаза нимани такрорлашни танлашга ёрдам беради, лекин у ўқитувчи ёки расмий баҳо ўрнини босмайди.

Манбалар

• Cambridge Dictionary: English Grammar Today — замонлар ва феъл шакллари
• British Council LearnEnglish — бепул грамматика дарслари

BandMate’ни Google’да афзал манба қилинг