Ravon gapirish — tez gapirish emas, balki fikrdan so‘zga uzilishsiz o‘tish. Uni uchta narsa belgilaydi. Birinchisi, so‘zlarni bittalab emas, tayyor bo‘laklar bilan aytish. Ikkinchisi, to‘xtash kerak bo‘lsa, bo‘lak chegarasida jim to‘xtash, “eee” bilan to‘ldirmaslik. Uchinchisi, bitta mavzuni qisqaroq vaqtda takror aytish (4-3-2 usuli). Kuniga 20 daqiqa, 14 kun. Birinchi va oxirgi kuni 1 daqiqalik test yozib olib, farqni raqamda ko‘rasiz.
1-kun: ravonlikni o‘lchash testi
Diktofonni yoqing va Describe a typical Saturday for you savoliga roppa-rosa 1 daqiqa javob bering. Keyin yozuvni eshitib, uchta narsani sanang:
| Ko‘rsatkich | Qanday sanaladi | 1-kun | 14-kun |
|---|---|---|---|
| So‘zlar soni | 1 daqiqada aytilgan so‘zlar (telefon diktovkasi yordamida matnga aylantirib sanash oson) | ___ | ___ |
| Bo‘lak ichidagi pauzalar | to the / … / market kabi so‘z birikmasi o‘rtasidagi 1 soniyadan uzun to‘xtashlar | ___ | ___ |
| Fillerlar | eee, mmm, anaqa, like, you know | ___ | ___ |
Boshqalar bilan solishtirmang. Bu raqamlar faqat sizning 1-kun va 14-kun yozuvlaringizni solishtirish uchun.
1-usul: tayyor bo‘laklar bilan gapirish
Miya I’m not sure, but I think ni oltita alohida so‘z sifatida emas, bitta blok sifatida chiqaradi. Bunday bloklar qancha ko‘p bo‘lsa, fikrga shuncha ko‘p vaqt qoladi. O‘zbekchadan so‘zma-so‘z tarjima qilganda esa har so‘z uchun alohida qaror qabul qilasiz. Nutq aynan shu yerda sekinlashadi.
Har kuni ishlatiladigan 12 ta bo‘lak:
| Vazifa | Bo‘lak |
|---|---|
| Boshlash | The thing is… / To be honest,… |
| Fikr | I’d say that… / As far as I’m concerned,… |
| Misol | For instance,… / Take my brother, for example. |
| Sabab | That’s mainly because… / The main reason is… |
| Qarama-qarshi | Having said that,… / On the other hand,… |
| Yakun | So, all in all,… / That’s pretty much it. |
Bo‘lak zanjiri (3 daqiqa). Oltita qatordan bittadan bo‘lak oling va har biri bilan kun mavzusi bo‘yicha bitta gap ayting. Gaplar ketma-ket bitta kichik javobga aylanadi. Vazifasi bo‘yicha guruhlangan 40 ta bo‘lak va gap qoliplari tarjima qilmasdan gapirish sahifasida.
2-usul: pauzani to‘g‘ri joyda qilish
Pauzaning o‘zi xato emas: ravon gapiradiganlar ham to‘xtaydi. Farq joyida. Tavakoli (2011) ona tili ingliz tili bo‘lganlar va o‘rganuvchilarning nutqini solishtirgan. O‘rganuvchilar gap o‘rtasida tez-tez to‘xtagan, ona tili egalari esa ko‘proq gap oxirida. Tinglovchi bo‘lak chegarasidagi pauzani tabiiy qabul qiladi, bo‘lak ichidagisini esa “qoqilish” deb eshitadi.
| Qoqiluvchi nutq | Ravon nutq |
|---|---|
| Last Saturday I went / eee / to the / market with / my mother. | Last Saturday / I went to the market with my mother / because we needed some things / for my cousin’s wedding. |
Jim pauza qoidasi. So‘z topilmasa, gapni bo‘lak oxirigacha yetkazing, jim nafas oling va davom eting. 1–2 soniyalik jimlik “eee” dan yaxshiroq eshitiladi. Uzoqroq vaqt kerak bo‘lsa, bitta halol ibora ayting: Let me think for a second. Filler turlari va ularni sanash usuli filler words sahifasida.
Pauza drili (5 daqiqa). Kun mavzusi bo‘yicha 4–5 gaplik matnni qog‘ozga yozing va bo‘lak chegaralariga / qo‘ying. Uni ikki marta ovoz chiqarib o‘qing: faqat / belgisida to‘xtang. Keyin qog‘ozga qaramasdan xuddi shu ritmda gapiring.
3-usul: 4-3-2 takroriy gapirish
Bitta mavzuni avval 4 daqiqa, keyin 3, keyin 2 daqiqa gapirasiz. Mazmun bir xil qoladi, faqat vaqt qisqaradi. Asl variantda har safar yangi tinglovchiga gapiriladi, shuning uchun takrorlash tabiiy tuyuladi. Usulni Maurice taklif qilgan, Nation (1989) esa sinovdan o‘tkazgan. Arevart va Nation (1991) tadqiqotida uchinchi aytishda nutq tezlashgan va ikkilanishlar kamaygan.
Qoidalar:
- 1. Mazmunni qisqartirmang. Uchinchi aytishda ham asosiy fikrlar va misollar qolsin. Vaqtni pauza va takrorlarni kamaytirib tejaysiz.
- 2. Aytishlar orasida matn yozmang va tanaffus qilmang.
- 3. Tinglovchi bo‘lmasa, uch aytishni ham yozib oling, lekin faqat 2 daqiqalik variantni eshiting.
Namuna: 4 va 2 daqiqalik variantlarning bir qismi (B1, mavzu: “ishga yo‘l”).
1-aytish (4 daqiqa):
So, eee, every day I go to work by… by metro. It’s, eee, the metro is near my house, maybe ten minutes, and, eee, I walk. And then I take the metro and, eee, change at… at Amir Temur station…
3-aytish (2 daqiqa):
Every day I go to work by metro. The station is a ten-minute walk from my house, and I change at Amir Temur Square, so the whole trip takes about forty minutes.
Mazmun o‘sha, lekin fillerlar ketgan va so‘zlar bo‘lak bo‘lib birlashgan: a ten-minute walk, the whole trip takes. Takroriy aytish aynan shu bo‘laklarni mustahkamlaydi.
14 kunlik jadval: kuniga 20 daqiqa
Har kungi tartib: 3 daqiqa bo‘lak zanjiri, 5 daqiqa pauza drili, 12 daqiqa 4-3-2 (9 daqiqa gapirish va 3 daqiqa 2 daqiqalik yozuvni tinglash).
| Kun | 4-3-2 mavzusi | Qo‘shimcha e’tibor |
|---|---|---|
| 1 | Test yozuvi + “ishga yoki o‘qishga yo‘l” | Raqamlarni jadvalga yozing |
| 2 | Oilangiz | “Boshlash” bo‘laklari |
| 3 | Sevimli taom va uni tayyorlash | Tartib bo‘laklari: first, after that |
| 4 | Yaqinda ko‘rgan film yoki serial | Fikr bo‘laklari |
| 5 | O‘tgan dam olish kuni | Past simple, bo‘lak chegarasida pauza |
| 6 | Dam | Faqat 2-kungi yozuvni tinglash |
| 7 | Shahringizdagi sevimli joy | Misol bo‘laklari |
| 8 | Qanday qilib biror ish o‘rgangansiz | Sabab bo‘laklari |
| 9 | Telefonlarning foydasi va zarari | Qarama-qarshi fikr |
| 10 | Esda qolgan sayohat | Hikoya ohangi |
| 11 | Ish yoki o‘qishdagi qiyin kun | Jim pauza qoidasi |
| 12 | 5 yildan keyingi hayotingiz | Kelasi zamon bo‘laklari |
| 13 | 1–12-kunlardan eng qiyin mavzu | Hamma bo‘laklar |
| 14 | Test yozuvi | 1-kun raqamlari bilan solishtiring |
Bu jadval umumiy nutq uchun. Imtihonga tayyorlanayotgan bo‘lsangiz, IELTS formatiga moslangan variant IELTS Speaking fluency 30 kunlik reja sahifasida bor. Talaffuz va ritm ustida qo‘shimcha ishlash uchun esa shadowing bilan 30 kunlik dastur mos keladi.
Ravonlikka to‘sqinlik qiladigan to‘rtta odat
- Har xatoda o‘zini tuzatish. I go… I went… I have gone… Uch variant — uchta pauza. Gapirganda bir shaklni tanlab davom eting, tuzatishni yozuvni eshitganda qiling.
- Uzun gaplar bilan boshlash. Murakkab gapni boshlab, o‘rtasida adashib qolasiz. Qisqa gap va bo‘lak bilan boshlang, keyin and, because, so bilan uzaytiring.
- 4-3-2 da mazmunni tashlab yuborish. 2 daqiqaga sig‘dirish uchun misollarni olib tashlasangiz, ravonlik emas, qisqartirish mashqi bo‘ladi.
- Faqat tezlikni o‘lchash. So‘zlar soni oshib, bo‘lak ichidagi pauzalar kamaymasa, siz shunchaki shoshyapsiz.
Mashq: pauza joylarini belgilang
Har gapda tabiiy pauza qilinadigan joylarga / qo‘ying (1–3 ta).
- 1. When I was a child I used to spend every summer at my grandparents’ house in Fergana.
- 2. To be honest I don’t think social media makes people happier.
- 3. The main reason is that most people only post the best moments of their lives.
- 4. If I had more free time I would learn to play the dutar.
- 5. Having said that it can be really useful for keeping in touch with relatives abroad.
Javoblar
- 1. When I was a child / I used to spend every summer / at my grandparents’ house in Fergana.
- 2. To be honest / I don’t think social media makes people happier.
- 3. The main reason is / that most people only post / the best moments of their lives.
- 4. If I had more free time / I would learn to play the dutar.
- 5. Having said that / it can be really useful / for keeping in touch with relatives abroad.
Pauzalar hech qachon the / best, my / grandparents’ kabi joylarda emas. Artikl yoki egalik so‘zi o‘zidan keyingi ot bilan bitta bo‘lak hisoblanadi.
4-3-2 ni jonli tinglovchi bilan
4-3-2 usulining asl varianti har safar yangi tinglovchini talab qiladi. Uyda buni har doim ham topib bo‘lmaydi. BandMate ilovasida Bandi’ga bir mavzuni uch marta, har safar qisqaroq aytib bering: u tinglaydi, savol beradi va talaffuz bo‘yicha izoh qoldiradi. Izohlar mashq uchun, rasmiy baho emas. Bugun 1 daqiqalik testni yozib oling. Bu sizning 1-kuningiz.
Manbalar
- Nation, P. (1989). Improving speaking fluency. System, 17(3), 377–384.
- Arevart, S., & Nation, P. (1991). Fluency improvement in a second language. RELC Journal, 22(1).
- Tavakoli, P. (2011). Pausing patterns: differences between L2 learners and native speakers. ELT Journal, 65(1), 71–79.
