Сўз ёдлашнинг олтита ишлайдиган усули бор: уйдаги ёрлиқлар, ўхшаш сўз ва расм, гап дафтари, варақни буклаб ўзини текшириш, сўз оиласи ва беш сўзли ҳикоя. Уларнинг ҳаммаси битта қоидага таянади: сўзни кўп марта кўриш эмас, уни кўп марта ўзингиз эслаб чиқариш хотирада қолдиради. Ҳаммасини бирданига ишлатманг: пастдаги жадвалдан ўзингизга мос иккита-учтасини танланг ва кунига 8–10 та янги сўз билан бошланг.
Сўзларни қайси кунларда такрорлаш кераклиги (1-3-7-14-30 жадвали) ва карточка турлари инглизча сўз ёдлаш мақоласида. Бу саҳифа эса сўзни биринчи марта қандай «ушлаб олиш» ҳақида.
1. Уйдаги ёрлиқлар
Кичик қоғозга инглизча иборани ёзиб, ўша буюмга ёпиштиринг. Фақат сўзни эмас, ҳаракат билан ёзинг: window эмас, open the window. Эрталаб деразани очганда ёрлиқни овоз чиқариб ўқийсиз, бир ҳафтада ибора ўзи «ёпишиб» қолади. Бир ҳафтадан кейин ёрлиқларни олиб ташланг ва буюмга қараб иборани эсланг.
Кимга мос: бошловчилар, уйда кўп вақт ўтказадиганлар, болалари билан бирга ўрганаётган ота-оналар. Абстракт сўзлар учун ишламайди.
2. Ўхшаш сўз ва расм
Инглизча сўзга оҳангдош ўзбекча сўз топинг ва иккаласини битта кулгили манзарага боғланг. Бу «калит сўз усули» деб аталади; уни Аткинсон ва Рау 1975 йилда рус тили сўзларида синаб кўришган.
| Инглизча | Маъноси | Оҳангдош сўз | Манзара |
|---|---|---|---|
| pillow /ˈpɪləʊ/ | ёстиқ | пиёла | Ёстиқ устида бир пиёла чой турибди |
| steal /stiːl/ | ўғирламоқ | стул | Ўғри тўйхонадан стул кўтариб қочяпти |
| carpet /ˈkɑːpɪt/ | гилам | қарпиз | Янги гилам устида қарпиз ёрилиб кетди |
| lazy /ˈleɪzi/ | ялқов | лаззат | Ялқов мушук офтобда лаззат билан ётибди |
Икки огоҳлантириш. Биринчиси: талаффузни албатта луғатдан эшитинг, оҳангдош сўз тўғри талаффузни бермайди. Иккинчиси: бу усулни ҳамма сўзга эмас, уч марта такрордан кейин ҳам эсда қолмаган «қайсар» сўзларга ишлатинг.
Кимга мос: тасаввури кучли, ҳазилни яхши кўрадиганлар.
3. Гап дафтари
Янги сўзни ёлғиз ёзманг. Уни ҳаётингиздан олинган тўлиқ гап ичида ёзинг: I usually take my medicine after breakfast. Шунда сўз қайси феъл ва предлог билан келиши ҳам эсда қолади. Ўзбекча ўйлаганда энг кўп чиқадиган хатолар айнан шу бирикмаларда:
| Ўзбекча ўйлаймиз | Нотўғри | Тўғри |
|---|---|---|
| дори ичмоқ | drink medicine | take medicine |
| хато қилмоқ | do a mistake | make a mistake |
| чироқни ёқмоқ | open the light | turn on the light |
| менга айт | say me | tell me |
| суратга олмоқ | do a photo | take a photo |
| уй вазифасини қилмоқ | make homework | do homework |
Дафтарда ҳар бетни иккига бўлинг: чапда ўзбекча вазият, ўнгда инглизча гап. Бу кейинги усул учун тайёр материал бўлади.
Кимга мос: A2 ва ундан юқори, иш ёки имтиҳон учун аниқ ибора керак бўлганлар.
4. Варақни буклаш: ўзингизни текшириш
Энг оддий ва энг кучли усул. Варақни ўртасидан букланг: чапда ўзбекча, ўнгда инглизча. Кейин:
- Ўнг томонни ёпинг, ўзбекчасига қараб инглизча гапни овоз чиқариб айтинг (5 дақиқа).
- Очиб текширинг. Эсламаганларингиз ёнига чизиқча қўйинг.
- Эртасига фақат чизиқчали сўзлардан бошланг.
- Ҳафтада бир марта тескари томонга ўтинг: инглизчасига қараб ўзбекчасини айтинг.
Қайта ўқишдан кўра эслашга уриниш хотирани кўпроқ мустаҳкамлаши тадқиқотларда кўп марта кўрсатилган; масалан, Родигер ва Карпикенинг 2006 йилги тажрибасида бир ҳафтадан кейин эслаб ёзган талабалар қайта ўқиганлардан кўпроқ нарсани эслаб қолган.
Кимга мос: ҳаммага. Қолган бешта усул ҳам охир-оқибат шу текширувга келади.
5. Сўз оиласи
Битта ўзакни ўрганиб, бир нечта сўзни бирданига оласиз. Катта ёшдаги ўқувчилар учун бу айниқса қулай, чунки мантиқ ёдлашдан осонроқ:
| Ўзак | Оила | Мисол |
|---|---|---|
| teach | teacher, teaching, taught | My sister has been teaching for twenty years. |
| employ | employer, employee, unemployed | Our company has fifty employees. |
| help | helpful, helpless, unhelpful | The nurse was very helpful. |
| care | careful, careless, carefully | Please drive carefully. |
Уч қўшимча кўп ёрдам беради: -er (қилувчи), -ful (…ли), -less (…сиз). Careless = care + less = эътиборсиз.
Кимга мос: B1 ва ундан юқори, китоб ва мақола ўқийдиганлар.
6. Беш сўзли ҳикоя
Кечаги 5 та янги сўзни олинг ва улар билан 4–5 гаплик қисқа ҳикоя айтинг. Ҳикоя бемаъни бўлса ҳам майли, аксинча яхшироқ эсда қолади. Мисол учун pillow, lazy, steal, turn on, carpet:
My cat is very lazy. Every morning she sleeps on my pillow. Yesterday I turned on the TV, and she moved to the carpet. Then she tried to steal my breakfast!
Ҳикояни телефонга ёзиб олинг ва кечқурун тингланг. Бир усулда ҳам эслаш, ҳам гапириш, ҳам талаффуз машқи бор. Талаффуздаги заиф товушларни инглизча талаффуз саҳифасидаги машқлар билан тўлдиринг.
Танлаш жадвали: қайси усул сизга мос
| Усул | Кунига вақт | Қайси сўзлар учун | Нима керак |
|---|---|---|---|
| Ёрлиқлар | 2–3 дақиқа | уйдаги буюм ва ҳаракатлар | стикер, ручка |
| Ўхшаш сўз | ҳар сўзга 1 дақиқа | «қайсар», тез унутиладиган сўзлар | тасаввур |
| Гап дафтари | 10 дақиқа | ибора ва бирикмалар | дафтар |
| Варақни буклаш | 5–10 дақиқа | ҳамма сўзлар | варақ |
| Сўз оиласи | 5 дақиқа | ўзакдош сўзлар | луғат |
| Беш сўзли ҳикоя | 5 дақиқа | кечаги янги сўзлар | телефон диктофони |
Бошловчилар учун яхши жуфтлик: ёрлиқлар + варақни буклаш. Иш ёки имтиҳонга тайёрланаётганлар учун: гап дафтари + варақни буклаш + ҳикоя. Қайси сўзлардан бошлашни билмасангиз, энг керакли инглизча сўзлар рўйхатидан олинг. Лотин ёзувида саккизта усул ва 10 дақиқалик намуна машғулот сўзларни тез ёдлаш саҳифасида берилган.
Сўз ёдлашда вақтни ейдиган уч тузоқ
- Узун рўйхатни қайта-қайта ўқиш. Кўз таниш сўзни «биламан» деб ўйлайди, лекин гапирганда сўз чиқмайди. Ўқиш эмас, ёпиб эслаш керак.
- Бир кунда 50 та сўз. Эртасига такрорлаш учун вақт етмайди. 8–10 та сўз ва кунлик текширув узоқроқ ишлайди.
- Кечаси бир соат ўтириб, кейин бир ҳафта танаффус. Кунига икки марта 10 дақиқа бир марталик узун машғулотдан яхшироқ, чунки такрорлаш кунларга тарқалади.
Машқ: усулларни синаб кўринг
А. Сўз оиласидан тўғри шаклни танланг.
- 1. My father was a ______ at a village school. (teach)
- 2. The shop assistant was very ______ and showed us everything. (help)
- 3. He lost his keys again. He is so ______! (care)
- 4. The factory has two hundred ______. (employ)
Б. Бирикмани тузатинг.
- 5. Please open the light.
- 6. I always drink my medicine in the evening.
- 7. Don't worry, everybody does mistakes.
В. Вазиятга мос усулни танланг (1–6).
- 8. Wardrobe (жавон) сўзи уч марта такрордан кейин ҳам эсда қолмаяпти.
Жавоблар
1 — teacher; 2 — helpful; 3 — careless; 4 — employees.
5 — Please turn on the light. 6 — I always take my medicine in the evening. 7 — Don't worry, everybody makes mistakes.
8 — 1-усул (жавонга ёрлиқ ёпиштириш: open the wardrobe) ёки 2-усул (оҳангдош сўз ва манзара). Буюм уйда бўлгани учун ёрлиқ энг тез йўл.
Ёдланган сўзни суҳбатда ишлатиш
Сўз суҳбатда ўз-ўзидан чиқа бошлагандагина ҳақиқатан ўрганилган бўлади. BandMate иловасида Банди билан бугунги беш сўзли ҳикоянгиз ҳақида гаплашинг: у савол беради, сиз шу сўзларни ишлатиб жавоб берасиз, талаффуз бўйича эса фикр оласиз. Мисол ва машқларни сунъий интеллектдан қандай сўраш кераклиги сунъий интеллект билан инглиз тили мақоласида.
Манбалар
- Atkinson, R. C., & Raugh, M. R. (1975). An application of the mnemonic keyword method to the acquisition of a Russian vocabulary. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory.
- Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning. Psychological Science.
