Ўзбек тилида гапирадиган одам учун инглизча талаффузда саккизта жой энг кўп муаммо беради: W ва V, TH товушлари, қисқа ва узун унлилар (ship — sheep), /æ/ ва /e/ (bad — bed), сўз охиридаги жарангли ундош (bag — back), сўз бошидаги ундошлар тўплами (school, «искул» эмас), урғу ва H товуши. Буларнинг ҳар бири учун оғиз ҳолатини тушуниб, жуфт сўзлар билан кунига 10 дақиқа машқ қилсангиз, бир неча ҳафтада нутқингиз анча тушунарли бўлади.
Мақсад — «инглиздек» гапириш эмас. Мақсад — сизни биринчи марта тинглаган одам ҳам қайта сўрамасдан тушуниши. Шунинг учун қуйида маънони ўзгартирадиган хатолардан бошлаймиз.
Нега ўзбекча ўқиш одати халақит беради
Ўзбек тилида сўз қандай ёзилса, деярли шундай ўқилади. Инглиз тилида эса ёзув ва товуш кўп жойда ажралиб кетган. Ўзбек ўқувчи янги сўзни кўрганда ҳарфма-ҳарф ўқийди ва шу ерда хато пайдо бўлади:
| Сўз | Ҳарфма-ҳарф ўқиш | Тахминий тўғри ўқилиши |
|---|---|---|
| Wednesday | «веднесдай» | «уэнздей» |
| comfortable | «комфортабле» | «камфтәбл» |
| vegetable | «вегетабле» | «веджтәбл» |
| island | «исланд» | «айләнд» |
| clothes | «клотес» | «клоуз» |
Кириллча ёзув бу ерда фақат тахминий ёрдам. Янги сўзни ҳар доим луғат аудиоси билан текширинг, ҳарф номлари ва ўқилишини эса инглиз алифбоси ўқилиши саҳифасидан такрорланг.
1. W ва V: лаблар тишга тегадими?
V ўзбекча «в» га ўхшайди: юқори тишлар пастки лабга тегади. W да эса тиш умуман тегмайди: лабларни «у» айтаётгандек думалоқ қилиб олдинга чўзасиз ва дарҳол кейинги унлига ўтасиз. Ўзбек тилида W йўқ, шунинг учун wine кўпинча vine бўлиб эшитилади.
| W | V |
|---|---|
| wine — вино | vine — ток |
| west — ғарб | vest — майка |
| wet — ҳўл | vet — ветеринар |
| worse — ёмонроқ | verse — шеър |
Машқ гапи: We visit a village every week. Кўзгу олдида айтинг: W да тишлар кўринмаслиги керак.
2. TH: тил тишлар орасида
TH нинг икки товуши бор: жарангсиз /θ/ (think, three, month) ва жарангли /ð/ (this, they, mother). Ўзбеклар уни «с», «т», «з» ёки «д» билан алмаштиради, натижада think «синк» (sink — чўмилиш ваннаси), three «три» (tree — дарахт) бўлиб қолади.
Тил учини юқори ва пастки тишлар орасига бироз чиқаринг ва ҳавони тил устидан чиқаринг. /θ/ да овоз йўқ, /ð/ да бўғиз титрайди — кафтингизни томоғингизга қўйиб текширинг.
| TH | Алмаштирилганда |
|---|---|
| think | sink |
| three | tree |
| thank | tank |
| they | day |
| then | den |
Машқ гапи: I think these three things are worth thinking about. Батафсил машқлар TH товуши саҳифасида.
3. Қисқа ва узун унли: ship ва sheep
Ўзбек тилида унлининг узун-қисқалиги маънони ўзгартирмайди. Инглизчада эса ўзгартиради. Узун /iː/ да лаблар табассумдагидек чўзилади ва товуш узоқроқ давом этади, қисқа /ɪ/ да оғиз бўшашган, товуш қисқа.
| Қисқа | Узун |
|---|---|
| ship — кема | sheep — қўй |
| live — яшамоқ | leave — кетмоқ |
| sit — ўтирмоқ | seat — ўриндиқ |
| full — тўла | fool — аҳмоқ |
| pull — тортмоқ | pool — ҳовуз |
Энг ноқулай вазият: I want to leave («кетмоқчиман») ўрнига I want to live («яшамоқчиман») деб айтиш. Жумла тўғри, лекин маъно бутунлай бошқа.
4. /æ/ ва /e/: bad ва bed
/æ/ учун оғизни ўзбекча «э» дагидан кенгроқ очинг, пастки жағ пастга тушади. /e/ эса ўзбекча «э» га яқин. Кўпчилик иккаласини ҳам «е» деб айтади ва man ҳамда men бир хил эшитилади.
| /æ/ | /e/ |
|---|---|
| bad | bed |
| man | men |
| sad | said |
| pan | pen |
| had | head |
Машқ гапи: That man has a black bag and a red pen.
5. Сўз охиридаги ундош: bag ва back
Ўзбек тилида сўз охиридаги жарангли ундош кўпинча жарангсизга айланади: «китоб» — «китоп», «озод» — «озот». Рус тилида ҳам шундай. Инглизчада бу маънони ўзгартиради:
| Жарангли | Жарангсиз |
|---|---|
| bag — сумка | back — орқа |
| eyes — кўзлар | ice — муз |
| prize — мукофот | price — нарх |
| had — эди | hat — шляпа |
| dog — ит | dock — порт |
Сир шундаки, инглизлар жарангли ундошдан олдинги унлини бироз чўзади: bag даги «э» back дагидан узунроқ. Охирги товушни ютиб юбормасдан, унлини бироз чўзиб айтинг.
6. Сўз бошидаги ундошлар: «искул» эмас, school
Ўзбек тилида сўз одатда иккита ундош билан бошланмайди, шунинг учун олдига «и» қўшилади: «истакан», «истансия». Инглизча сўзларда ҳам шу одат ишлайди: school «искул», student «истудент», sport «испорт» бўлиб қолади. Баъзан ундошлар орасига унли қўшилади: street «сетрит».
Машқ: сўзни «с» товушини чўзиб бошланг — «сссскул» — кейин тез айтинг. Spring, speak, study, stop, sleep, smile, snow, street сўзларини шу усулда айтиб чиқинг.
7. Урғу ва /ə/: banana «ба-на-на» эмас
Ўзбек тилида урғу кўпинча охирги бўғинга тушади. Инглизчада урғу ҳар сўзда ўз жойида, урғусиз бўғинлардаги унлилар эса кўпинча /ə/ га — бўшашган, қисқа «ә» га айланади. Banana — «бә-НА:-нә», about — «ә-БАУТ».
| Сўз | Урғу | Ўзбекча одатдаги хато |
|---|---|---|
| photograph | PHO-to-graph | pho-to-GRAPH |
| photographer | pho-TO-gra-pher | pho-to-gra-PHER |
| develop | de-VE-lop | de-ve-LOP |
| comfortable | COMF-ta-ble | com-for-ta-BLE |
| interesting | IN-tres-ting | in-te-res-TING |
Урғу нотўғри тушса, товушлар тўғри бўлса ҳам сўз танилмай қолиши мумкин. Шунинг учун луғатда сўз ёнидаги ˈ белгисига қаранг: у урғули бўғиндан олдин туради.
8. H: енгил нафас, «х» эмас
Инглизча /h/ ўзбекча ҳа, ҳафта сўзларидаги енгил «ҳ» га жуда яқин. Хат, хона сўзларидаги қаттиқ «х» эса инглизчада йўқ. House — «ҳаус», hotel — «ҳоутел». Бир нечта сўзда H умуман ўқилмайди: hour, honest, honour — «ауә», «онист».
Кунига 10 дақиқа: машқ тартиби
- 2 дақиқа — битта товушни танланг. Юқоридаги саккизтадан энг қийинини. Бир ҳафта фақат шу товуш.
- 3 дақиқа — жуфт сўзлар. Жадвалдаги жуфтликларни овоз чиқариб, секин, кейин тез айтинг. Кўзгуга қаранг: лаб ва тил тўғри жойдами?
- 3 дақиқа — shadowing. Шу товуш кўп учрайдиган 20–30 сониялик аудио танланг. Ҳар бир гапни эшитиб, дарҳол такрорланг, овоз баландлиги ва тезлигини ҳам кўчиришга ҳаракат қилинг.
- 2 дақиқа — ёзиб олиш. Телефонга битта машқ гапини ёзинг ва тинглаб кўринг. Ҳафта охирида биринчи кунги ёзув билан солиштиринг.
Эшитиш ва гапириш бир-бирига боғлиқ: товушни фарқлай олмасангиз, уни тўғри айта олмайсиз. Тинглаш машқлари инглизча эшитишни яхшилаш саҳифасида, гапиришни кундалик одатга айлантириш эса инглизча гапиришни ўрганиш мақоласида.
Луғатда талаффузни текшириш: 3 белги
Онлайн луғатда (масалан, Cambridge Dictionary) ҳар бир сўз ёнида иккита аудио бор: UK ва US. Иккаласи ҳам тўғри, фақат битта вариантни танлаб, унга ёпишиб олинг. Транскрипцияда учта белгига эътибор беринг:
- ˈ — урғули бўғиндан олдин туради: /ˈfəʊ.tə.ɡrɑːf/.
- ː — унли узун: /ʃiːp/ (sheep) ва /ʃɪp/ (ship) шу белги билан фарқ қилади.
- ə — бўшашган, қисқа «ә»: урғусиз бўғинларнинг кўпчилиги шундай ўқилади.
Янги сўзни дафтарга ёзганда унинг ёнига шу уч белгини ҳам кўчиринг. Бир ойдан кейин транскрипцияни аудиосиз ҳам ўқий бошлайсиз.
Машқ: гапга қайси сўз мос?
Жуфт сўзлардан маънога мосини танланг. Кейин бутун гапни овоз чиқариб айтинг.
- 1. Please don't (live / leave) your bag on the bus.
- 2. A (ship / sheep) is eating grass near the river.
- 3. My sister is a (vet / wet); she treats cats and dogs.
- 4. The (price / prize) of bread went up again.
- 5. I left my phone in my (bag / back).
- 6. I (sink / think) you're right.
- 7. There is a tall (three / tree) in our yard.
- 8. He was very (sad / said) when his team lost.
Урғуни белгиланг. Урғули бўғинни катта ҳарф билан ёзинг.
- 9. photographer
- 10. develop
Жавоблар
1 — leave. 2 — sheep. 3 — vet. 4 — price. 5 — bag. 6 — think. 7 — tree. 8 — sad.
9 — pho-TO-gra-pher. 10 — de-VE-lop.
Изоҳ: 1, 2 ва 5-гапларда нотўғри сўзни айтсангиз ҳам грамматика бузилмайди, фақат маъно ўзгаради. Айнан шунинг учун бу хатолар хавфли: суҳбатдошингиз сизни тушунмаганини айтмаслиги мумкин.
Талаффузингизни Банди билан текширинг
Товушни ёлғиз машқ қилганда энг қийини — ўзингизни эшитиш. BandMate иловасида Банди билан овоз чиқариб гаплашасиз ва талаффуз бўйича фикр оласиз: қайси сўз тушунарсиз чиққанини кўриб, уни яна бир бор айтасиз. Бу AI фикри, ўқитувчининг ўрнини тўлиқ боса олмайди, лекин кундалик машқни ёзиб олиш ва тинглашдан кўра тезроқ қилади. Имтиҳонга тайёрланаётган бўлсангиз, талаффуз IELTS Speaking’да алоҳида мезон эканини унутманг: саволлар ва намуна жавоблар IELTS Speaking саволлари саҳифасида.
Манбалар
- Cambridge Dictionary — сўзлар талаффузи (британча ва америкача аудио)
- British Council LearnEnglish — бепул тинглаш ва гапириш машқлари
