Diagram labelling savolida matnda tasvirlangan narsaning rasmi beriladi: mashina, bino qismi yoki jarayon. Siz rasmdagi bo‘sh yorliqlarni matndan olingan so‘zlar bilan to‘ldirasiz. Muvaffaqiyatning kaliti uchta: rasmdagi tayyor yorliqlardan yo‘l ko‘rsatkich sifatida foydalanish, matndagi joylashuv so‘zlarini (above, beneath, at the side) rasmga ko‘chirish va so‘zni matndagidek, chegaradan oshirmay yozish.
Quyida rasmiy qoidalar, bosqichma-bosqich ishlash tartibi, joylashuv iboralari jadvali va kulolchilik xumdoni haqidagi 8 savollik mashq bor. Matn mashq uchun yozilgan, rasmiy IELTS materiali emas.
Rasmiy ta’rif: bu savol nimani talab qiladi
IELTS’ning rasmiy Academic Reading formati bo‘yicha (sahifa 2026-yil 1-oktabrda tekshirildi):
- Siz diagrammadagi yorliqlarni to‘ldirasiz. Diagramma matndagi tasvirga asoslanadi.
- Diagramma mashina turi, bino qismi yoki matndagi rasm bilan ko‘rsatsa bo‘ladigan boshqa ma’lumot bo‘lishi mumkin.
- Javoblar matndagi tartibda kelmasligi mumkin. Bu True False Not Given yoki short answer savollaridan asosiy farq.
- Ko‘rsatmadagi so‘z chegarasidan oshsangiz, ball olinmaydi. Defisli so‘z (spy-hole) bitta so‘z hisoblanadi.
- Har bir to‘g‘ri javob 1 ball. Reading 60 daqiqa davom etadi va 40 ta savoldan iborat.
Diagramma General Training Reading’da ham uchraydi, savol turlari ro‘yxati ikkala modulda bir xil.
Olti qadam: bir diagramma uchun 6–8 daqiqa
Rasmiy qoida har bir savol turiga alohida vaqt bermaydi. Quyidagi vaqtlar tavsiya: 5–8 yorliqli diagrammani 6–8 daqiqada yechish amalda qulay.
- Rasmni o‘rganing (30 soniya). Sarlavha nima? Bu kesimmi (cross-section), tashqi ko‘rinishmi yoki jarayonmi? Strelkalar qaysi yo‘nalishda?
- Tayyor yorliqlarni o‘qing (20 soniya). Rasmda allaqachon yozilgan so‘zlar matnda ham bor. Ular xaritadagi tanish bino kabi: shu so‘zni matnda topsangiz, qo‘shni yorliq ham yaqinda bo‘ladi.
- Har bir bo‘shliq uchun so‘z turini taxmin qiling (40 soniya). Yorliq deyarli har doim ot yoki ot birikmasi. Bo‘shliq oldida a bormi, keyin door, pipe kabi so‘z bormi? (2) ______ door bo‘lsa, siz eshikning nomini izlaysiz, eshikni emas.
- Matndagi tasvir qismini toping (1 daqiqa). Diagramma odatda bir-ikki xatboshida tasvirlanadi. Tayyor yorliqlardagi so‘zlar yoki kam uchraydigan texnik so‘zlar bo‘yicha scanning qiling.
- Joylashuv so‘zlarini rasmga ko‘chiring (3–4 daqiqa). Directly above, at its highest point, at the side kabi iboralarni barmoq bilan rasmda kuzating. Javoblar tartibsiz bo‘lishi mumkin, shuning uchun har bir yorliqni joylashuvi bo‘yicha qidiring.
- Tekshiring (30 soniya). So‘z soni, imlo, birlik yoki ko‘plik. So‘z matnda qanday yozilgan bo‘lsa, shunday ko‘chiring.
Joylashuv iboralari: matnda qanday yoziladi, rasmda qayerda turadi
Diagrammada ball ko‘pincha grammatikadan emas, predloglardan yo‘qoladi. Bu iboralarni rasm ustida ko‘rsatib o‘rganing.
| Matndagi ibora | Rasmda nimani bildiradi |
|---|---|
| directly above / on top of | aynan tepasida, tegib turadi |
| beneath / below / underneath | ostida, pastida |
| partly below ground level | bir qismi yer sathidan pastda |
| at its highest point / at the top | eng yuqori nuqtada |
| at the base of | tagida, asosida |
| at the side / on one side | yon tomonda |
| is attached to / is connected to | biriktirilgan, ulangan |
| passes through / runs along | ichidan o‘tadi / bo‘ylab ketadi |
| surrounds / around the whole structure | butun tuzilmani o‘rab turadi |
| is fed into | ichiga (yoqilg‘i, suv) solinadi |
Tez mashq: “The pump is attached to the base of the tank” gapini o‘qib, idishning qaysi qismini chizgan bo‘lardingiz? Javob: nasos idishning pastki qismida, unga biriktirilgan.
Diagrammaga xos tuzoqlar
- Tartibga ishonish. 1-savolning javobi matn oxirida, 4-savolniki boshida bo‘lishi mumkin. Tartibli qidirsangiz, vaqt ketadi.
- So‘z chegarasi. NO MORE THAN TWO WORDS bo‘lsa, the wet clay uch so‘z. Artiklni tashlang.
- Paraphrase joylashuvda. Rasm joyni ko‘rsatadi, matn uni so‘z bilan aytadi. Rasmda “pastda” bo‘lgan qism matnda lowest point yoki below ground deb berilishi mumkin. Javob so‘zi esa matndagi ot bo‘ladi.
- Imlo. Texnik so‘zni (flues, chimney) matndan harfma-harf ko‘chiring. Imlo xatosi bo‘lgan javob xato hisoblanadi.
- Qismning nomi va vazifasi. Yorliq “bu nima?” degan savolga javob beradi. Hot gases rise vazifa, flues esa qismning nomi.
Mashq: an’anaviy kulolchilik xumdoni
Matn (mashq uchun yozilgan):
The updraft kiln
For centuries, potters in towns such as Rishton have fired their bowls and tiles in a simple structure known as an updraft kiln. Its principle is straightforward: hot air rises, so the fire is placed at the lowest point and the pots are stacked above it.
The fire burns in a firebox, a low tunnel built partly below ground level. Fuel, traditionally dried cotton stalks or wood, is pushed in through a small opening called the stoking door, which the potter keeps half closed so that the fire receives enough air without losing too much heat. Directly above the firebox lies a thick floor pierced with dozens of narrow holes. These flues allow the flames and hot gases to rise evenly into the main chamber, where the unfired pots are stacked on top of each other, the heaviest pieces at the bottom.
The chamber is entered through a wide doorway at the side. Before firing begins, this is bricked up and sealed with wet clay, and only a small spy-hole is left open so that the potter can watch the colour of the flames inside. The chamber is covered by a dome-shaped roof, and at its highest point a short chimney lets smoke escape. Around the whole structure, a layer of earth mixed with straw acts as insulation, keeping the temperature inside steady during the many hours of firing.
Diagramma. Imtihonda bu yerda xumdonning kesim rasmi bo‘lardi. Biz rasmni so‘z bilan tasvirlaymiz: chap ustunda yorliq rasmning qayerida turgani, o‘ng ustunda esa yorliq matni.
Label the diagram below. Choose NO MORE THAN TWO WORDS from the passage for each answer.
| Rasmdagi joy | Yorliq |
|---|---|
| Eng pastda, qisman yer ostidagi past tunnel | (1) ______ |
| Tunnelga yoqilg‘i solinadigan kichik teshik | (2) ______ door |
| Olov ustidagi qalin pol va undagi teshiklar | holes called (3) ______ |
| Asosiy kamera ichi | stacked (4) ______ |
| Kameraning yon devoridagi eshik o‘rni | bricked up and sealed with (5) ______ |
| Yopilgan eshikda qoldirilgan kichik teshik | (6) ______ |
| Gumbazsimon tomning eng yuqori nuqtasi | (7) ______ |
| Butun tuzilmani o‘rab turgan qatlam | earth mixed with (8) ______ |
Avval o‘zingiz yeching. Har bir javob yoniga matndagi dalil so‘zni yozing.
Javoblar va dalillar
- 1 — firebox. The fire burns in a firebox, a low tunnel built partly below ground level. Rasmdagi “qisman yer ostida” matndagi partly below ground level bilan mos.
- 2 — stoking. A small opening called the stoking door. Door yorliqda bosilgan, uni takrorlasangiz, stoking door door bo‘lib qoladi.
- 3 — flues. These flues allow the flames and hot gases to rise. Holes so‘zi yorliqda bor, javob esa ularning nomi. Flues ko‘plikda: holes called flue xato.
- 4 — pots (yoki unfired pots). Ikkala shakl ham chegarada. The unfired pots esa uch so‘z.
- 5 — wet clay. Sealed with wet clay. Faqat clay yozsangiz, ma’no to‘liq emas. Ikki so‘z chegaraga sig‘adi.
- 6 — spy-hole. Defisli so‘z bitta so‘z hisoblanadi. Small spy-hole ham chegarada, lekin qo‘shimcha so‘z kerak emas.
- 7 — chimney. At its highest point a short chimney lets smoke escape. Javob matnda oxirroqda, ammo rasmda eng tepada. Tartib emas, joylashuv hal qiladi.
- 8 — straw. A layer of earth mixed with straw. Earth yorliqda bor. Insulation bu qatlamning vazifasi, nomi emas: earth mixed with insulation ma’nosiz.
Natijani baholash: 8 tadan 7–8 bo‘lsa, usul ishlayapti. 3 yoki 8-savolda xato qilgan bo‘lsangiz, yorliqdagi tayyor so‘zni e’tiborsiz qoldirgansiz: bo‘shliqdan oldin va keyin nima yozilganini doim o‘qing.
Diagrammada o‘zbek o‘quvchilar qoqiladigan joylar
- Predlogni tarjima orqali tushunish. O‘zbek tilida joy ko‘makchi bilan beriladi: ustida, ostida, yonida. Above va on top of, beneath va at the base of o‘rtasidagi farq tarjimada yo‘qoladi. Iborani rasm ustida ko‘rsatib o‘rganing, tarjima qilib emas.
- O‘zingiz bilgan atamani yozish. Rishton kulolchiligini bilsangiz, rasmga xumdon yoki ruscha печь haqidagi bilimingiz bilan qaraysiz. Javob faqat matndagi so‘z bo‘lishi kerak: firebox, flues.
- Ko‘plik -s ni tashlash. “Ko‘p teshik” deganda o‘zbekchada ot birlikda qoladi. Matnda flues bo‘lsa, javob ham flues.
- Artikl qo‘shib chegaradan chiqish. Rus va o‘zbek tilida artikl yo‘q, lekin ko‘chirayotganda the chimney deb yozib yuborish odati bor. Yorliqqa artikl kerak emas.
- Matnni tartib bilan o‘qish. True False Not Given’da ishlagan odat bu yerda zarar qiladi. Diagrammada har bir yorliqni joylashuvi bo‘yicha izlang.
Keyingi qadam
Diagramma savoli jarayon yoki jadval bilan birga kelishi mumkin; ular uchun table, note va flow-chart completion sahifasini o‘qing. Bo‘shliqni so‘z bilan to‘ldirishning grammatik tomoni sentence completion sahifasida. Diagrammani o‘zingiz tasvirlashni o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, Writing Task 1 process diagram sahifasidagi jarayon so‘zlari Reading’da ham yordam beradi. Listening’dagi plan va flow-chart savollari bu sahifada.
Joylashuv iboralarini og‘zaki mashq qilish
BandMate Reading testini o‘tkazmaydi, u gapirish mashqi uchun ilova. Lekin joylashuv iboralarini og‘zaki ishlatish ularni tez tanishga yordam beradi: Bandi bilan ovozli suhbatda uyingizdagi gaz plitasi yoki mahalla masjidi qanday tuzilganini above, at the base of, on one side bilan tasvirlab ko‘ring. Ilovada talaffuz bo‘yicha fikr va IELTS Speaking mock ham bor. AI fikri rasmiy IELTS bahosi emas.
Manbalar
- IELTS: Academic Reading formati va savol turlari — 2026-yil 1-oktabrda tekshirildi
- IELTS: General Training Reading formati — 2026-yil 1-oktabrda tekshirildi
