Inglizcha o‘qishni harf nomlaridan emas, harf tovushlaridan boshlang. C harfining nomi "si", lekin cat so‘zida u "k" bo‘lib o‘qiladi. Tartib shunday: 1) har bir harfning asosiy tovushi, 2) uch harfli so‘zlarni tovushlab qo‘shib o‘qish (c-a-t → cat), 3) harf juftliklari (sh, ch, th), 4) uzun unlilar (make, see, boat), 5) qoidaga bo‘ysunmaydigan 30 ta so‘zni yod olish. Kuniga 20 daqiqa bilan bu yo‘l taxminan 4 hafta oladi.
Bu usul phonics deb ataladi. Ingliz tilida so‘zlashadigan mamlakatlarda bolalar shu yo‘l bilan o‘qishni o‘rganadi, lekin kattalar uchun u yanada tezroq ishlaydi: siz qoidani tushunasiz, bolaga esa uni o‘yin bilan singdirish kerak. Farzandingizga o‘rgatmoqchi bo‘lsangiz, phonics nima sahifasida ota-onalar uchun o‘yinli variant bor.
Nega o‘zbek o‘quvchisi o‘qishda qoqiladi
O‘zbek lotin yozuvida deyarli har bir harf bitta tovushni beradi: kitob qanday yozilsa, shunday o‘qiladi. Ingliz tilida 26 harf bor, tovush esa 40 dan ortiq. Shuning uchun bitta harf bir necha xil o‘qiladi (cat, cake, car so‘zlaridagi a), bitta tovush esa bir necha xil yoziladi (see, sea, me).
Eng ko‘p chalkashtiradigan harflar o‘zbekcha o‘qilishidan farq qiladiganlari:
| Harf | O‘zbekcha odat | Inglizcha asosiy o‘qilishi | Misol |
|---|---|---|---|
| c | "s" yoki "ts" deb o‘qish | ko‘pincha "k", e/i/y dan oldin "s" | cat, city |
| x | "x" (xo‘roz) | "ks" | box, six |
| q | chuqur "q" | doim qu = "kv" | queen, quiz |
| w | harf yo‘q, "v" deb o‘qish | lablar yumaloq "u" | win, water |
| j | "j" yoki "dj" | doim "dj" | jam, job |
| y | undosh | so‘z boshida "y", oxirida "ay" yoki "i" | yes, my, happy |
| u | "u" | qisqa so‘zda "a"ga yaqin | bus, cup, sun |
| e (oxirida) | o‘qiladi | ko‘pincha o‘qilmaydi | make, home |
Xushxabar ham bor: sh va ch o‘zbekchadagi bilan deyarli bir xil o‘qiladi (shop, chair), ng esa ming, tong so‘zlaridagi tovush. Bu uchtasini birinchi kundanoq ishlata olasiz.
Qo‘shib o‘qish texnikasi
Yangi so‘zni o‘qiganda harf nomini emas, tovushini ayting va ularni birlashtiring:
- Har bir harf ostiga barmoq qo‘yib, tovushini ayting: s… a… t.
- Tovushlarni tezroq takrorlang, orasini qisqartiring: s-a-t.
- Bitta nafasda ayting: sat.
Ikki narsaga e’tibor bering. Birinchidan, undoshdan keyin ortiqcha unli qo‘shmang: t tovushi "ti" emas, qisqa "t". Aks holda uch tovushli cat to‘rt-besh tovushga aylanib ketadi. Ikkinchidan, cho‘ziladigan tovushlardan (s, m, f, l, n) boshlangan so‘zlar bilan boshlang: sun, man, fan oson qo‘shiladi.
1-hafta: 26 harf tovushi va uch harfli so‘zlar
Kunlik 20 daqiqa: 5 daqiqa tovushlarni takrorlash, 10 daqiqa so‘z o‘qish, 5 daqiqa o‘qiganingizni daftarga yozish.
Unlilardan boshlang, chunki qisqa unlilar eng katta farq:
| Unli | Tovush (taxminan) | So‘zlar |
|---|---|---|
| a | og‘izni keng ochib, "a" va "e" orasi | cat, map, bag, hand, black |
| e | o‘zbekcha "e" | bed, pen, ten, red, desk |
| i | qisqa, bo‘sh "i" | sit, pig, milk, fish, big |
| o | qisqa, yumaloq "o" | hot, dog, box, stop, clock |
| u | qisqa "a"ga yaqin | cup, bus, sun, run, duck |
Undoshlarning ko‘pi o‘zbekcha o‘qilgani kabi: b, d, f, g (asosan qattiq), k, l, m, n, p, r, s, t, v, z. H yengil nafas, hovli so‘zidagi kabi.
Hafta oxiriga kelib shu 15 so‘zni qiynalmay o‘qiy olishingiz kerak: cat, dog, sun, pen, box, hat, leg, fox, jam, win, yes, cup, six, ten, bus.
2-hafta: harf juftliklari va undosh guruhlari
Ikki harf birga bitta tovush beradi. Bularni alohida kartochkaga yozib yodlang.
| Juftlik | Tovush | So‘zlar |
|---|---|---|
| sh | o‘zbekcha "sh" | shop, fish, wash |
| ch | o‘zbekcha "ch" | chair, lunch, much |
| th | til uchi tishlar orasida | think, three / this, mother |
| ck | "k" | back, duck, clock |
| ng | tong dagi "ng" | sing, long, morning |
| ph | "f" | phone, photo |
| wh | w kabi: lablar yumaloq, qisqa "u" | what, when, white |
Keyin ikki undosh yonma-yon turgan so‘zlarga o‘ting: stop, black, tree, green, hand, jump, milk, desk. O‘zbek o‘quvchilari ko‘pincha bu undoshlar orasiga unli qo‘shadi (istop, gireen). Ikkala undoshni ham bitta bo‘g‘inda ayting.
3-hafta: uzun unlilar va "sehrli e"
Bu haftaning asosiy qoidasi: so‘z oxiridagi e o‘qilmaydi, lekin oldingi unlini "uzun", ya’ni harf nomidek o‘qitadi.
| Qisqa | Uzun (+e) | Nima o‘zgardi |
|---|---|---|
| cap | cape | a → "ey" |
| kit | kite | i → "ay" |
| hop | hope | o → "ou" |
| cut | cute | u → "yu" |
| pet | Pete | e → "i:" |
Keyin ikki unli birga keladigan eng ko‘p juftliklar:
- ee, ea → uzun "i:": see, tree, sea, read, teacher
- ai, ay → "ey": rain, wait, day, play
- oa, ow → "ou": boat, road, snow, window
- oo → uzun "u:": food, room, school (lekin book, good da qisqa)
- ar → uzun "a:": car, park, star
- or → uzun "o:": fork, short, morning
- er, ir, ur → bitta cho‘ziq tovush, "o" va "e" o‘rtasida, lablar tekis: her, girl, nurse
Bu hafta ochiq va yopiq bo‘g‘in qoidalariga batafsil kirmang. Asosini o‘zlashtirgach, ingliz tilida o‘qish qoidalari sahifasida bo‘g‘in turlari va c, g ning ikki o‘qilishini o‘rganing.
4-hafta: qoidasiz so‘zlar va birinchi matn
Ba’zi eng ko‘p ishlatiladigan so‘zlar qoidaga to‘liq bo‘ysunmaydi. Ularni qo‘shib o‘qimang, butunligicha yod oling. Kuniga 8 tadan:
the, a, to, do, you, was, were, are, said, one, two, have, give, love, come, some, there, where, what, who, could, would, should, because, people, friend, their, any, many, eye.
So‘zdagi o‘qilmaydigan harflarga ham duch kelasiz: know, write, listen, half. Ularning ro‘yxati va qoidalari jim harflar sahifasida.
Endi birinchi matn. U faqat shu 4 haftada o‘rgangan qoidalaringizdan tuzilgan:
My name is Dilshod. I live in a big flat with my wife and two kids. Every day I get up at six and drink green tea. Then I take the bus to work. I sit and read on the bus. At lunch I eat rice and meat. In the evening we go to the park and play with the kids. I like my home and my job.
O‘qib chiqing, keyin qaysi so‘zlar qoidasiz ekanini topishga harakat qiling (my, two, to, the, work, do, go kabilar ham qisman istisno).
Har kungi 20 daqiqa qanday o‘tadi
| Vaqt | Nima qilasiz |
|---|---|
| 0–5 daqiqa | kecha o‘rgangan tovush va juftliklarni kartochkadan takrorlash |
| 5–12 daqiqa | yangi so‘z ro‘yxatini ovoz chiqarib qo‘shib o‘qish |
| 12–17 daqiqa | 3–4 qisqa gapni o‘qish, bir marta telefonga yozib olish |
| 17–20 daqiqa | 5 ta so‘zni eshitmasdan yozish (o‘zingiz aytib, o‘zingiz yozasiz) |
Yozib olingan ovozni ertasi kuni tinglang: qaysi so‘zda qoqilganingizni darrov eshitasiz. Bu usulning to‘liq bosqichlari ovoz chiqarib o‘qish sahifasida.
Kattalar o‘qishni o‘rganganda qiladigan 5 xato
- Harflab o‘qish. Dog ni "di-o-ji" deb o‘qish. Harf nomi faqat so‘zni harflab aytishda kerak.
- Oxirgi e ni o‘qish. Make "meyke" emas, "meyk".
- Yozuvdagi har bir harfni aytish. Knife da k o‘qilmaydi.
- So‘zni ruscha o‘qish. Computer ni "kompyuter" deb o‘qish; inglizchasi "kəmpyu:tə".
- Bir kunda ko‘p, keyin bir hafta hech narsa. Tovush va harf bog‘lanishi har kungi qisqa takror bilan mustahkamlanadi.
Mashq: qaysi unli uzun o‘qiladi?
Har bir so‘zdagi unli qisqa (Q) yoki uzun (U) o‘qiladimi? Keyin so‘zni ovoz chiqarib o‘qing.
1. hat 2. hate 3. pin 4. pine 5. not 6. note 7. green 8. bed 9. rain 10. bus
Ikkinchi qism: har bir so‘zdagi harf juftligini toping va qanday o‘qilishini yozing.
11. shop 12. chicken 13. three 14. phone 15. sing
Javoblar
1. Q ("het"ga yaqin) 2. U ("heyt") 3. Q 4. U ("payn") 5. Q 6. U ("nout") 7. U (ee = "i:") 8. Q 9. U (ai = "ey") 10. Q ("bas"ga yaqin).
11. sh = "sh" 12. ch = "ch", ck = "k" 13. th = til tishlar orasida, jarangsiz; ee = "i:" 14. ph = "f", oxiridagi e o‘qilmaydi 15. ng = tong dagi tovush.
O‘qiganingizni BandMate’da ovoz bilan tekshirish
O‘qishni o‘rganayotganda eng qiyini: to‘g‘ri o‘qidimmi, yo‘qmi, bilmaysiz. BandMate ilovasida so‘z va gaplarni ovoz chiqarib aytasiz, ilova esa talaffuzingizga izoh beradi va qaysi tovush noaniq chiqqanini ko‘rsatadi. Darslar boshlang‘ich darajadan boshlanadi, shuning uchun 4-haftadan keyin qisqa matnlar va Bandi bilan oddiy suhbatga o‘tishingiz mumkin. Ilova izohi mashq uchun, o‘qituvchining to‘liq bahosi o‘rnini bosmaydi.
4 haftadan keyingi qadam: kuniga bitta qisqa matn o‘qing. Boshlovchilar uchun mos matnlar inglizcha kundalik matnlar sahifasida.
BandMate’ni Google’da afzal manba qiling
