Инглиз тилида от кўплигини кўпинча охирига -s қўшиш билан ясайди: a book → books, a car → cars. Сўз -s, -sh, -ch, -x билан тугаса -es (bus → buses, box → boxes), ундош + y билан тугаса -ies (city → cities). Бир неча кенг тарқалган сўз эса ўз шаклига эга: man → men, child → children, person → people.
Ўзбек тили билан энг катта фарқ бошқа жойда: сондан кейин инглизчада ҳам кўплик шарт. Ўзбекча «уч китоб» (китоблар эмас), инглизча эса three books. Шу битта қоида ўзбеклар ёзувидаги кўплик хатоларининг ярмини тузатади.
Ўзбекча -лар ва инглизча -s: учта фарқ
| Вазият | Ўзбекча | Инглизча |
|---|---|---|
| Сондан кейин | икки бола | two children |
| Умумий гап (турини айтганда) | Мен олма яхши кўраман. | I like apples. |
| «Кўп», «бир неча» дан кейин | кўп одам, бир неча китоб | many people, a few books |
| Ҳурмат учун | Дадамлар келдилар. | My dad has come. |
Биринчи қатор энг муҳими. Ўзбек тилида сон ёки кўп сўзи кўпликни билдиради, шунинг учун -лар ортиқча. Инглиз тилида эса -s сон билан бирга келаверади: five minutes, ten thousand soums, many years.
Иккинчи қатор ҳам хато манбаи. «Мен олма яхши кўраман» деганда бир дона олмани эмас, олмани умуман назарда тутамиз. Инглизчада бу маъно кўплик билан берилади: I like apples. Cats don't like water. Doctors work long hours. Сон ва ўлчов сўзлари билан ишлашни инглиз тилида сонлар мақоласида кўришингиз мумкин.
Тўртинчи қатор тескари ҳолат: ўзбекча ҳурмат учун ишлатиладиган -лар (дадамлар, ойимлар) инглизчага ўтмайди. Битта одам — битта шакл: my dad, my mum.
Ёзилиш қоидалари жадвали
| Сўз охири | Қоида | Мисоллар |
|---|---|---|
| кўпчилик сўзлар | + s | pen → pens, apple → apples, day → days |
| -s, -ss, -sh, -ch, -x, -z | + es | bus → buses, dress → dresses, dish → dishes, watch → watches, box → boxes |
| ундош + y | y → ies | city → cities, baby → babies, family → families |
| унли + y | + s | boy → boys, key → keys, holiday → holidays |
| -f, -fe (кўпида) | f → ves | knife → knives, wife → wives, leaf → leaves, shelf → shelves, half → halves |
| -f (баъзиларида) | + s | roof → roofs, chef → chefs, belief → beliefs |
| ундош + o (баъзилари) | + es | tomato → tomatoes, potato → potatoes, hero → heroes |
| -o (қолганлари) | + s | photo → photos, piano → pianos, radio → radios, kilo → kilos |
-o ва -f билан тугайдиган сўзлар учун умумий қоида йўқ, уларни жуфт қилиб ёдлаш керак. Энг кўп керак бўладиганлари: tomatoes, potatoes, photos, knives, wives, leaves. Шубҳа бўлса, луғатда сўз ёнидаги plural белгисига қаранг.
Ўқилиши: /s/, /z/ ёки /ɪz/
Кўплик -s и уч хил эшитилади, қоидаси феълдаги -s билан бир хил:
- /s/ — жарангсиз товушдан кейин: books, cats, maps, students.
- /z/ — жарангли товуш ва унлидан кейин: bags, pens, days, cars.
- /ɪz/ — алоҳида бўғин бўлиб: buses, oranges, boxes, pages (пейжиз).
Худди шу учта товушни презент симпл қоидасида works, lives, watches мисолида ҳам кўрасиз. Бир марта тушуниб олсангиз, икки мавзуда ишлайди.
Бир нечта истисно ўқилишида ҳам ўзгача: houses /ˈhaʊzɪz/ (ҳаузиз, «с» «з» га айланади), women /ˈwɪmɪn/ (уимин, «уомен» эмас).
Нотўғри кўплик: 20 та сўзни ёд олинг
Бу сўзлар -s олмайди, ўзакнинг ўзи ўзгаради ёки умуман ўзгармайди. Кундалик нутқда жуда кўп ишлатилади.
| Бирлик | Кўплик | Таржима |
|---|---|---|
| man | men | эркак — эркаклар |
| woman | women | аёл — аёллар |
| child | children | бола — болалар |
| person | people | одам — одамлар |
| tooth | teeth | тиш — тишлар |
| foot | feet | оёқ (панжа) — оёқлар |
| mouse | mice | сичқон — сичқонлар |
| goose | geese | ғоз — ғозлар |
| ox | oxen | ҳўкиз — ҳўкизлар |
| sheep | sheep | қўй — қўйлар |
| fish | fish | балиқ — балиқлар |
| deer | deer | буғу — буғулар |
| policeman | policemen | полициячи — полициячилар |
| grandchild | grandchildren | невара — неваралар |
Охирги иккитасидан кўринадики, мураккаб сўзлар охирги қисмига қараб ўзгаради: businessman → businessmen, schoolchild → schoolchildren.
Қолган олтитаси ҳар доим кўплик шаклида келадиган сўзлар: trousers (шим), jeans (жинси шим), glasses (кўзойнак), scissors (қайчи), shorts (шорти), pyjamas (пижама). Улар билан is эмас, are ишлатилади: My glasses are on the table. Биттасини санамоқчи бўлсангиз, a pair of қўшилади: a pair of jeans, two pairs of glasses.
People, police, money: гапдаги мослашув
Кўпликни тўғри ясаш етарли эмас, феъл ҳам унга мос келиши керак.
- People кўплик: People are friendly here. — People is эмас.
- Police ҳам кўплик: The police are coming.
- News эса -s билан тугаса ҳам бирлик: The news is good.
- Money, information, advice, furniture, homework, luggage, bread саналмайди, -s олмайди: much money, some advice, a lot of homework. Битта маслаҳат — a piece of advice, an advice эмас.
Саналадиган ва саналмайдиган отлар алоҳида мавзу; a ва an нинг кўпликда тушиб қолишини инглиз тилида артикллар мақоласида кўришингиз мумкин: a book → books, an apple → apples.
Яна бир нозик жой — сон сифат вазифасида келганда: a five-year-old boy (беш яшар бола), a ten-minute break (ўн дақиқалик танаффус), a two-room flat (икки хонали квартира). Бу ерда years, minutes, rooms эмас, чунки сўз от эмас, сифат бўлиб қолган. Two thousand, three hundred ҳам -s олмайди: two thousand soums, two thousands эмас.
Кўплик хатолари: ўзбекча ўйлаганда нима чиқади
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| I have two brother. | I have two brothers. | сондан кейин ҳам -s |
| Many student came. | Many students came. | many дан кейин кўплик |
| I like cat. | I like cats. | умумий маъно — кўплик |
| The childrens are playing. | The children are playing. | children нинг ўзи кўплик |
| People is waiting. | People are waiting. | people — кўплик |
| He gave me an advice. | He gave me some advice. | advice саналмайди |
| My jeans is new. | My jeans are new. | jeans ҳар доим кўплик |
| one of my friend | one of my friends | one of дан кейин кўплик |
Охирги қатор жуда кўп учрайди: «дўстларимдан бири» маъносида one of дан кейин ҳар доим кўплик туради, эга эса бирлик бўлиб қолади: One of my friends lives in Andijan.
Машқ: 14 та кўплик шакли
А. Кўплик шаклини ёзинг.
- 1. a bus → three ______
- 2. a baby → two ______
- 3. a knife → four ______
- 4. a child → five ______
- 5. a tomato → a kilo of ______
- 6. a tooth → all my ______
- 7. a day → seven ______
- 8. a woman → many ______
Б. Гапни тузатинг (хато бўлмаса, «тўғри» деб ёзинг).
- 9. We have three son and one daughter.
- 10. The police is looking for him.
- 11. Can you give me some informations?
- 12. There are a lot of sheeps in the field.
- 13. My glasses are broken.
- 14. The ticket costs five thousands soums.
Жавоблар
1 — buses; 2 — babies; 3 — knives; 4 — children; 5 — tomatoes; 6 — teeth; 7 — days; 8 — women.
9 — We have three sons and one daughter. 10 — The police are looking for him. 11 — Can you give me some information? 12 — There are a lot of sheep in the field. 13 — тўғри. 14 — The ticket costs five thousand soums.
Изоҳлар:
- 7-гап: day унли + y билан тугайди, шунинг учун days, daies эмас.
- 12-гап: sheep бирлик ва кўпликда бир хил.
- 14-гап: thousand сондан кейин -s олмайди. Soums эса -s олади, чунки у пул бирлиги номи.
Ўн тўрттадан ўн иккитаси тўғри бўлса, қоидаларни ўзлаштирдингиз. Хато қилган сўзларингизни битта сатрга ёзиб, гап ичида уч марта айтинг.
BandMate: уйингиздаги нарсаларни санаб гапиринг
Кўпликни ёзувда тўғри қўйиш бир нарса, тез гапираётганда -s ни айтиш бошқа. BandMate иловасида Банди сиздан оилангиз, уйингиз ёки сумкангизда нима борлиги ҳақида сўраганда two brothers, three rooms, some books каби сўзларни овоз чиқариб ишлатинг. Талаффуз бўйича фикр-мулоҳаза -s ва /ɪz/ товушларини эшитишга ёрдам беради. Кейинги қадам сифатида инглиз тилида олмошлар мавзусини очинг: they, them, their айнан кўплик отлар ўрнида ишлатилади.
