Модал феъллар асосий феълга «қила олиш», «керак», «мумкин», «лозим» маъносини қўшади: I can swim — суза оламан, You should rest — дам олишингиз керак, You must stop here — бу ерда тўхташингиз шарт. Улар учта қоидага бўйсунади: учинчи шахсда -s олмайди (she can), кейинги феъл to сиз келади (can go), инкор ва сўроқ учун do керак эмас (Can you...? I can't).
Энг кўп ишлатиладиганлари: can, could, may, might, must, should ва маъноси уларга яқин have to. Қуйида ҳар бирининг маъноси, ўзбекча жуфти ва ҳаётий вазиятлардаги мисоллари бор.
Уч грамматик қоида
| Нотўғри | Тўғри | Қоида |
|---|---|---|
| She cans speak English. | She can speak English. | модал феъл -s олмайди |
| You should to see a doctor. | You should see a doctor. | модалдан кейин to йўқ |
| Do you can help me? | Can you help me? | сўроқда do ишлатилмайди |
| He doesn't can drive. | He can't drive. | инкорда do ишлатилмайди |
| I must went yesterday. | I had to go yesterday. | must нинг ўтган шакли йўқ |
Have to бу ерда истисно: у оддий феъл каби ўзгаради (she has to, do you have to, I didn't have to). Шунинг учун у модал феълларнинг «ёрдамчиси» деб қаралади.
Маъно жадвали
| Феъл | Асосий маъно | Ўзбекча | Мисол |
|---|---|---|---|
| can | қобилият, рухсат, илтимос | -а олади, мумкин | I can read Arabic script. |
| can't | қобилият йўқ, тақиқ, ишонч билан инкор | -а олмайди, мумкин эмас | You can't park here. |
| could | ўтмишдаги қобилият, мулойим илтимос, эҳтимол | -а олардим, -а оласизми | Could you repeat that, please? |
| may | расмий рухсат, эҳтимол | мумкинми, балки | May I come in? |
| might | кучсиз эҳтимол | балки, эҳтимол | It might rain later. |
| must | қатъий мажбурият, ишончли хулоса | шарт, албатта; бўлса керак | You must wear a seatbelt. |
| have to | ташқи сабабдан мажбурият | -ишим керак, мажбурман | I have to work on Saturday. |
| mustn't | тақиқ | мумкин эмас, асло | You mustn't smoke here. |
| don't have to | зарурат йўқ | шарт эмас | You don't have to pay, it's free. |
| should | маслаҳат | -ишингиз керак, яхши бўларди | You should drink more water. |
Вазиятга қараб: нима деймиз
Қобилият: can ва could
Can — ҳозир қила оласиз: My grandfather can fix any clock. Ўтмишда — could: When I was young, I could run ten kilometres. Келажакда will can дейилмайди, ўрнига will be able to: After this course you'll be able to write emails in English.
Can, could ва be able to нинг нозик фарқлари алоҳида мавзу. Уни лотин ёзувидаги can, could ва be able to мақоласида кўришингиз мумкин.
Рухсат сўраш: Can I, Could I, May I
Учаласи ҳам «...сам майлими?» маъносини беради, лекин мулойимлиги ҳар хил:
- Can I — оилада, дўстлар орасида: Can I take your charger?
- Could I — нотаниш одамга, дўконда, ишда: Could I pay by card?
- May I — жуда расмий: мактаб директори, шифокор, идорада: May I ask a question?
Жавоблар: Sure. / Of course. / Go ahead. ёки I'm afraid you can't. Ўзбекчадаги «Бемалол» га энг яқини — Of course ёки Go ahead.
Илтимос: Can you, Could you
Бирор кишидан бирор иш сўраганда ҳам шу сўзлар ишлатилади: Can you pass the bread? (уйда), Could you speak more slowly, please? (нотаниш одамга). Инглиз тилида буйруқ шакли (Give me the bread) қўпол эшитилиши мумкин. Ўзбекчадаги «-иб юборинг» ёки «-сангиз» мулойимлигини инглизча could you беради.
Маслаҳат: should
Should — «қилсангиз яхши бўлади», лекин буйруқ эмас:
- You should see a doctor about that cough. — Бу йўтал бўйича шифокорга учрашинг.
- You shouldn't eat so late. — Кечқурун бунча кеч овқатланманг.
- Should I bring anything? — Бирор нарса олиб келайми?
Юмшоқроқ маслаҳат учун I think you should... ёки If I were you, I'd... дейилади. Иккинчи ибора шарт гапнинг бир тури; у ҳақда шарт гаплар инглиз тилида мақоласида ўқинг.
Мажбурият: must ва have to
Иккаласи ҳам «керак», «шарт» маъносини беради, лекин манбаи ҳар хил:
- must — сўзловчининг ўзи муҳим деб билади ёки ёзма қоида: I must call my mother, it's her birthday. Йўл белгиси ва эълонларда: Passengers must show their tickets.
- have to — ташқи шароит: иш, қонун, жадвал: I have to get up at six because my shift starts at seven.
Ўтган замонда фақат had to ишлатилади: Yesterday I had to wait two hours at the hokimiyat. Бу икки феълнинг should билан фарқи must, have to ва should мақоласида батафсил кўрсатилган.
Эътибор: mustn't ва don't have to
Бу — модал феъллардаги энг хавфли тузоқ. Дарак шакллари бир-бирига яқин, инкор шакллари эса бутунлай бошқа маънода:
| Инглизча | Маъноси | Ўзбекча |
|---|---|---|
| You mustn't tell anyone. | айтиш мумкин эмас | Ҳеч кимга айтманг! |
| You don't have to tell anyone. | айтиш шарт эмас, ўзингиз биласиз | Айтишингиз шарт эмас. |
| You mustn't take photos in the museum. | тақиқланган | Суратга олиш мумкин эмас. |
| You don't have to bring food, we have plenty. | зарурат йўқ | Овқат олиб келишингиз шарт эмас. |
Хато қилсангиз, маъно тескарига ўгирилади. Меҳмонга You mustn't bring anything десангиз, «Ҳеч нарса олиб келманг, тақиқланган!» деган қатъий гап чиқади.
Эҳтимол: may, might, must be, can't be
Модал феъллар тахмин учун ҳам ишлатилади:
- She might be at the bazaar. — Балки бозордадир (аниқ билмайман).
- He may be late, the traffic is terrible. — Кечикиши мумкин.
- You've worked all day. You must be tired. — Кун бўйи ишладингиз, чарчагандирсиз (ишонч билан хулоса).
- That can't be Aziz, he's in Moscow. — Бу Азиз бўлиши мумкин эмас.
Суҳбат: дорихонада
A: Good afternoon. Can I help you?
B: Yes, please. I've had a sore throat for three days. What should I take?
A: You could try these lozenges. But if you have a fever, you should see a doctor.
B: Do I have to get a prescription for them?
A: No, you don't have to. But you mustn't take more than six a day.
B: Could I pay by card?
A: Of course.
Суҳбатда саккизта модал шакл бор. Уларни топинг ва ҳар бирининг маъносини жадвалдан текширинг.
Кўп учрайдиган хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Изоҳ |
|---|---|---|
| I must to go. | I must go. | to ортиқча |
| You don't must smoke here. | You mustn't smoke here. | инкор must + not |
| I will can help you tomorrow. | I'll be able to help you tomorrow. | will can дейилмайди |
| Can I to ask you something? | Can I ask you something? | to ортиқча |
| May you help me? | Could you help me? | илтимосда may you ишлатилмайди |
| You mustn't come if you're busy. | You don't have to come if you're busy. | маъно — «шарт эмас» |
Машқ
А. Тўғри сўзни танланг.
- 1. You mustn't / don't have to drive so fast. It's dangerous.
- 2. Tomorrow is Sunday, so I mustn't / don't have to get up early.
- 3. Could / Must you open the window, please?
- 4. My little daughter can / must already read.
- 5. You look pale. You should / might go home and rest.
- 6. I'm not sure, but it must / might snow tonight.
- 7. Last year I must / had to work every weekend.
Б. Хатони топинг ва тузатинг.
- 8. He cans play the dutar.
- 9. Do I must bring my passport?
- 10. We should to leave now.
В. Инглизчага ўгиринг.
- 11. Бу ерда суратга олиш мумкин эмас.
- 12. Шу ерга ўтирсам майлими? (мулойим)
Жавоблар
1 — mustn't; 2 — don't have to; 3 — Could; 4 — can; 5 — should; 6 — might; 7 — had to.
8 — He can play the dutar. 9 — Do I have to bring my passport? 10 — We should leave now.
11 — You mustn't / can't take photos here. 12 — Could I sit here? (ёки May I sit here?)
Изоҳлар:
- 2-гап: якшанба куни эрта туриш тақиқланмаган, фақат зарурат йўқ.
- 6-гап: «аниқ эмас» — кучсиз эҳтимол, might.
- 7-гап: must нинг ўтган шакли йўқ, had to ишлатилади.
- 9-гап: have to оддий феълдек do билан сўроқ ҳосил қилади.
Барча модал феълларни битта катта жадвалда, лотин ёзувида кўрмоқчи бўлсангиз, модал феъллар жадвали саҳифасига ўтинг.
BandMate: мулойим илтимосни машқ қилинг
Модал феъллар ҳаётда энг кўп илтимос, рухсат ва маслаҳат пайтида керак бўлади: дўконда, шифокорда, иш суҳбатида. BandMate иловасида Банди билан шундай вазиятларни овоз чиқариб ўйнаб кўрасиз ва Could I...?, Should I...? каби саволларни табиий айтишга ўрганасиз. Фикр-мулоҳаза хатоларни кўрсатади, қолганини эса такрорлаш ҳал қилади.
