Шарт гаплар инглиз тилида if («агар») билан тузилади ва тўрт асосий турга бўлинади. Zero — доимий ҳақиқат: If you heat water, it boils. First — келажакда бўлиши мумкин бўлган реал шарт: If it rains, we'll stay at home. Second — ҳозирги хаёлий ёки эҳтимоли кам вазият: If I had a car, I would drive to Chimgan. Third — ўтмишда бўлмаган, энди ўзгартириб бўлмайдиган вазият: If I had left earlier, I wouldn't have missed the train.
Тур танлаш учун иккита савол етарли: бу реалми ёки хаёлийми? ва гап ҳозир/келажак ҳақидами ёки ўтмиш ҳақидами?
Ўзбекчада битта «-са», инглизчада тўрт хил гап
Ўзбекча «Пулим бўлса, уй олардим» ва «Пулим бўлса, уй оламан» гаплари бир-бирига жуда ўхшайди. Инглизчада эса улар бутунлай бошқа тузилишга эга:
- If I have the money, I'll buy a house. — пул бўлиши мумкин, режа реал.
- If I had the money, I would buy a house. — пул йўқ, бу орзу.
Ўзбекчада бу фарқни «оламан» ва «олардим» беради, инглизчада эса иккала қисмдаги феъл шакли. Шунинг учун таржима қилишдан олдин ўзингиздан сўранг: «Мен бунга ишоняпманми ёки хаёл қиляпманми?»
Тўрт тур бир жадвалда
| Тур | If қисми | Асосий қисм | Маъно | Мисол |
|---|---|---|---|---|
| Zero | Present Simple | Present Simple | ҳар доим шундай | If you press this button, the door opens. |
| First | Present Simple | will + V1 | реал келажак | If you call me, I'll come. |
| Second | Past Simple | would + V1 | хаёлий ҳозир | If I lived in the city, I would walk to work. |
| Third | had + V3 | would have + V3 | хаёлий ўтмиш | If you had called me, I would have come. |
Вергул қоидаси: if қисми биринчи келса, орасига вергул қўйилади: If it rains, we'll stay at home. Асосий қисм биринчи келса, вергул керак эмас: We'll stay at home if it rains. Маъно ўзгармайди.
Zero conditional: доимий натижа
Табиат қонуни, одат ёки ҳар доим бир хил бўладиган натижа учун. Бу ерда if ни when билан алмаштириш мумкин, маъно деярли ўзгармайди.
- If you don't water tomatoes in July, they dry up. — Июлда помидорни суғормасангиз, қуриб қолади.
- If my grandmother drinks coffee in the evening, she can't sleep. — Бувим кечқурун кофе ичсалар, ухлай олмайдилар.
- If you mix red and white, you get pink. — Қизил ва оқни аралаштирсангиз, пушти ранг чиқади.
First conditional: реал имконият
Келажакда бўлиши мумкин бўлган вазият ва унинг натижаси. Энг кўп ишлатиладиган тур шу.
- If the bazaar is open tomorrow, I'll buy some quinces. — Эртага бозор очиқ бўлса, беҳи оламан.
- If you don't hurry, you'll miss the bus. — Шошилмасангиз, автобусга улгурмайсиз.
- If my son passes the exam, we'll have a small party. — Ўғлим имтиҳондан ўтса, кичик зиёфат қиламиз.
Асосий қисмда will ўрнига бошқа модал феъл ёки буйруқ ҳам бўлиши мумкин: If you feel tired, you should rest. If you see Dilnoza, tell her to call me. Модал феълларнинг маъноси модал феъллар мақоласида.
Энг катта хато: if қисмида will ишлатиш. Ўзбекча «ёмғир ёғса» келажакни билдиргани учун If it will rain деб айтиш осон. Лекин if дан кейин келажак маъносида ҳам оддий ҳозирги замон ишлатилади: If it rains... Бу қоида when, as soon as, before, until учун ҳам амал қилади. Келаси замон шакллари ҳақида инглиз тилида келаси замон мақоласида ўқинг.
unless — «агар ... маса»: Unless you hurry, you'll be late = If you don't hurry, you'll be late. Unless нинг ўзида инкор маъноси бор, шунинг учун ундан кейин яна don't қўйилмайди.
Second conditional: ҳозирги хаёл
Ҳозир ҳақиқатда йўқ нарса ёки эҳтимоли жуда кам вазият ҳақида гапирганда. Шакл ўтган замон, лекин маъно ҳозирги ёки келаси.
- If I spoke English fluently, I would apply for that job. — Инглизчани эркин гапирсам эди, ўша ишга ҳужжат топширардим. (Ҳозир эркин гапирмайман.)
- If we had a bigger house, we would invite all our relatives. — Уйимиз каттароқ бўлганида, барча қариндошларни таклиф қилардик.
- What would you do if you won a million dollars? — Бир миллион доллар ютиб олсангиз, нима қилардингиз?
Be феъли бу турда барча шахслар учун were шаклида келиши мумкин: If I were rich... If she were here... Оғзаки нутқда If I was ҳам эшитилади, лекин имтиҳонда were ни ишлатган маъқул.
Маслаҳат беришнинг машҳур йўли ҳам шу тур: If I were you, I would talk to the teacher. — Мен сизнинг ўрнингизда бўлсам, ўқитувчи билан гаплашардим.
Third conditional: ўтмишга афсус
Ўтмишда бир нарса бошқача бўлганида, натижа ҳам бошқача бўлишини айтади. Лекин ўтмишни ўзгартириб бўлмайди, шунинг учун бу тур кўпинча афсус ёки танқид маъносини беради.
- If I had studied harder at school, I would have got a grant. — Мактабда яхшироқ ўқиганимда, грантга кирган бўлардим.
- If we had left at seven, we wouldn't have got stuck in traffic. — Соат еттида чиққанимизда, тиқинга тушиб қолмаган бўлардик.
- She would have come to the wedding if she had known about it. — Тўйдан хабари бўлганида, у келган бўларди.
Оғзаки нутқда would have қисқариб would've («вудэв») деб айтилади. Уни would of деб ёзиш хато.
Афсус ва орзуни I wish билан ҳам айтиш мумкин: I wish I had more time. Бу тузилма second ва third conditional билан бир хил мантиқда ишлайди.
First ёки second: эҳтимолга қаранг
Бир хил вазият иккала турда ҳам айтилиши мумкин. Фарқ — сўзловчи бунга қанчалик ишонишида:
| Гап | Сўзловчи нима демоқчи |
|---|---|
| If I get the grant, I'll study in Tashkent. | Грант олишим мумкин, ҳужжат топширганман. |
| If I got the grant, I'd study in Tashkent. | Грант олишим қийин, бу кўпроқ орзу. |
| If it's sunny on Sunday, we'll go to the dacha. | Об-ҳаво яхши бўлиши мумкин. |
| If it snowed in Termez, the children would be very surprised. | Термизда қор ёғиши деярли кутилмайди. |
Кўп учрайдиган хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| If it will rain, we'll stay at home. | If it rains, we'll stay at home. | if дан кейин will эмас |
| If I would have money, I would buy it. | If I had money, I would buy it. | if қисмида would эмас |
| If I had time, I will help you. | If I had time, I would help you. | second да would |
| If I would have known, I would have come. | If I had known, I would have come. | third да if қисмида had + V3 |
| Unless you don't hurry, you'll be late. | Unless you hurry, you'll be late. | unless да инкор бор |
| If I was you, I'd go. | If I were you, I'd go. | маслаҳат иборасида were |
Машқ
А. Қавсдаги феълни тўғри шаклда ёзинг.
- 1. If you ______ (freeze) water, it turns into ice.
- 2. If Aziza ______ (come) tomorrow, I'll show her the photos.
- 3. I ______ (buy) a bigger car if I had more children.
- 4. If we had known about the traffic, we ______ (take) the metro.
- 5. If I ______ (be) you, I would sell that old fridge.
- 6. They won't finish on time unless they ______ (start) now.
Б. Тур танланг: first ёки second?
- 7. (Сиз ҳар куни спорт билан шуғулланасиз, эртага ҳам борасиз.) If I ______ (go) to the gym tomorrow, I ______ (see) you there.
- 8. (Сизда қанот йўқ, бу хаёл.) If I ______ (have) wings, I ______ (fly) to Samarkand.
В. Инглизчага ўгиринг.
- 9. Вақтим бўлса, сизга қўнғироқ қиламан.
- 10. Мен сизнинг ўрнингизда бўлсам, шифокорга борардим.
- 11. Будильникни қўйганимда, кечикмаган бўлардим.
- 12. Қорни иситсангиз, у эрийди.
Жавоблар
1 — freeze; 2 — comes; 3 — would buy; 4 — would have taken; 5 — were; 6 — start.
7 — go, will see; 8 — had, would fly.
9 — If I have time, I'll call you. 10 — If I were you, I would see a doctor. 11 — If I had set the alarm, I wouldn't have been late. 12 — If you heat snow, it melts.
Изоҳлар:
- 2-гап: келажак маъноси бор, лекин if дан кейин comes.
- 4-гап: ўтмиш, ўзгартириб бўлмайди — would have taken.
- 6-гап: unless дан кейин don't қўйилмайди.
- 11-гап: ўзбекча «кечикмаган бўлардим» инглизча wouldn't have been late.
Ҳар бир турнинг кўпроқ мисоли ва mixed conditionals ни лотин ёзувидаги шарт гаплар қўлланмаси да топасиз. Энг кўп ишлатиладиган иккинчи тур учун алоҳида мақола ҳам бор: second conditional.
BandMate: «What would you do if...?» саволларига жавоб беринг
Шарт гаплар IELTS Speaking ва оддий суҳбатда кўп учрайди: «Агар ... бўлса, нима қилардингиз?» BandMate иловасида Банди сизга шундай саволлар беради ва сиз овоз чиқариб жавоб берасиз. Бу would ни гапда табиий ишлатишга ёрдам беради. Суҳбатдан кейин фикр оласиз, лекин у расмий имтиҳон баҳоси эмас, фақат нимани такрорлашни кўрсатади.
