Инглиз тилида келаси замон битта эмас, учта асосий йўл билан айтилади. Will — шу сонияда қилинган қарор, ваъда ва тахмин учун: I'll call you back. Be going to — олдиндан ўйланган режа учун: I'm going to learn to drive. Present Continuous (am/is/are + -ing) — вақти ва жойи келишилган учрашув учун: I'm seeing the doctor on Friday. Қайсини танлаш «қарор қачон қилинган?» деган саволга боғлиқ.
Ўзбекча «бораман» ҳам ҳозирги, ҳам келаси замонни билдиради. Шунинг учун кўпчилик I go tomorrow деб юборади. Инглизчада одат учун бир шакл, келажак учун бошқа шакл керак.
Уч қадамда тўғри шаклни танланг
Гапиришдан олдин ўзингиздан шу учта саволни сўранг:
- Бу вақти, жойи ва одамлари аниқ бўлган учрашувми? (билет олинган, навбатга ёзилган, тўйга таклиф қилинган) → Present Continuous: We're flying to Istanbul on the 12th.
- Бу олдиндан ўйлаб қўйилган режа ёки ниятми? → be going to: We're going to repair the roof this summer.
- Ҳозир, гапириб турганингизда қарор қилдингизми, ваъда беряпсизми ёки фикрингизни айтяпсизми? → will: OK, I'll take the red one.
Амалда 2 ва 3-қадам энг кўп керак бўлади. Биринчи ҳолатда going to ишлатсангиз ҳам хато бўлмайди, фақат -ing табиийроқ эшитилади.
will: ваъда, таклиф ва тахмин
Ясалиши: will + феълнинг оддий шакли. Барча шахслар учун бир хил.
| Гап тури | Мисол | Таржима |
|---|---|---|
| Дарак | I will (I'll) help you. | Сизга ёрдам бераман. |
| Инкор | It won't take long. | Кўп вақт олмайди. |
| Сўроқ | Will you be at home tonight? | Бугун кечқурун уйда бўласизми? |
Won't — will not нинг қисқа шакли. «Уонт» деб ўқилади ва want («хоҳламоқ») дан фарқ қилади.
Қачон ишлатилади:
- Шу ондаги қарор. Дўконда: This melon looks good. I'll take it. — Бу қовун яхши кўринади, шуни оламан.
- Ваъда. I'll bring your book back tomorrow, I promise.
- Таклиф. You look tired. I'll make some tea. Савол шаклида Shall I кўп ишлатилади: Shall I open the window? — Деразани очайми?
- Фикрга асосланган тахмин. I think prices will go up next year. Our team probably won't win.
be going to: режа ва кўриниб турган белги
Ясалиши: am / is / are + going to + феъл.
- I'm going to start a small business. — Кичик бизнес бошламоқчиман.
- My son is going to apply to university in Tashkent. — Ўғлим Тошкентдаги университетга ҳужжат топширмоқчи.
- Are you going to sell the old car? — Эски машинани сотмоқчимисиз?
Ўзбекча «-моқчиман» кўпинча айнан going to га тўғри келади. Бу эслаб қолишнинг энг осон йўли.
Иккинчи маъноси — ҳозир кўриниб турган белгига қараб тахмин: Look at those clouds. It's going to rain. — Анави булутларга қаранг, ёмғир ёғади. Бу ерда «менимча» эмас, «кўриниб турибди» маъноси бор.
Оғзаки нутқда going to кўпинча «ганна» деб эшитилади ва gonna деб ёзилади. Буни фильм ва қўшиқларда эшитасиз, лекин расмий ёзувда ишлатманг.
Present Continuous: келишилган учрашувлар
Ҳозирги давомий замон келажак маъносида ҳам ишлатилади, агар иш аниқ келишилган бўлса. Гапда одатда вақт сўзи бўлади:
- My cousin is getting married next Saturday. — Амакиваччамнинг тўйи келаси шанба.
- We're having guests for dinner tonight. — Бугун кечқурун уйимизга меҳмон келади.
- I'm meeting the headmaster at ten. — Соат ўнда мактаб директори билан учрашаман.
Поезд, самолёт ва дарс жадвали учун эса оддий ҳозирги замон ишлатилади: The train to Bukhara leaves at 7:30. Бу замоннинг бошқа қоидаларини презент симпл қоидаси мақоласида кўрасиз.
Бир вазият — уч хил гап
| Вазият | Гап | Нега шу шакл |
|---|---|---|
| Дўстингиз шанба куни машина кераклигини айтди, сиз шу заҳоти жавоб бердингиз | I'll drive you on Saturday. | шу ондаги қарор, ваъда |
| Сиз бир ҳафтадан бери шанба куни дачага боришни ўйлаб юрибсиз | I'm going to go to the dacha on Saturday. | олдиндан ўйланган режа |
| Шанба куни соат 10 га устага навбат олгансиз | I'm taking the car to the mechanic on Saturday. | келишилган учрашув |
Суҳбат: дам олиш кунлари режаси
A: What are you doing this weekend?
B: We're going to the mountains on Saturday. My brother has already booked a place near Chimgan.
A: Sounds great. Are you going to stay the night?
B: Yes, we're going to come back on Sunday afternoon. Why don't you join us?
A: I'd love to, but I can't. My parents are visiting us.
B: That's a pity. I'll send you some photos, then.
A: Thanks! I think the weather will be perfect up there.
Суҳбатдаги ҳар бир келаси замон шаклини топинг ва нега айнан шу шакл ишлатилганини изоҳлаб кўринг. Масалан, охирги иккита гапда will бор: бири шу ондаги қарор, иккинчиси фикрга асосланган тахмин.
when ва if дан кейин will ишлатилмайди
Бу қоида ўзбеклар учун жуда муҳим, чунки ўзбекча «келсам», «келганимда» ҳам келажакни билдиради. Инглизчада when, if, as soon as, before, after, until дан кейин келажак маъносида оддий ҳозирги замон ишлатилади:
- When I get home, I'll call you. — Уйга етиб борганимда қўнғироқ қиламан. (When I will get эмас.)
- If it rains tomorrow, we'll stay at home. — Эртага ёмғир ёғса, уйда қоламиз.
- Wait here until I come back. — Мен қайтгунимча шу ерда кутинг.
If ли гапларнинг барча турлари шарт гаплар инглиз тилида мақоласида тушунтирилган.
Ўзбекча шакллар ва инглизча жуфтлари
| Ўзбекча | Маъно | Инглизча |
|---|---|---|
| ҳозир олиб бераман | шу ондаги қарор | I'll get it for you. |
| эртага қўнғироқ қиламан (ваъда) | ваъда | I'll call you tomorrow. |
| ўқимоқчиман | олдиндан режа | I'm going to study. |
| эртага шифокорга бораман (навбат олинган) | келишилган учрашув | I'm seeing the doctor tomorrow. |
| ёмғир ёғса керак | фикрга асосланган тахмин | I think it'll rain. |
| борарман | ноаниқ эҳтимол | I might go. |
Кўп учрайдиган хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| I go to Samarkand tomorrow. | I'm going to Samarkand tomorrow. | келажак учун Present Simple эмас |
| When I will finish, I'll call you. | When I finish, I'll call you. | when дан кейин will эмас |
| She will to come. | She will come. | will дан кейин to йўқ |
| I'm going to going home. | I'm going to go home. | going to + оддий шакл |
| Will I open the window? | Shall I open the window? | таклиф учун Shall I |
| He wills help us. | He will help us. | will ўзгармайди |
Машқ
А. Тўғри шаклни танланг.
- 1. The phone is ringing. — OK, I 'll answer / 'm going to answer it.
- 2. We have bought the tickets. We will fly / are flying to Moscow on Monday.
- 3. Look at that man on the ladder! He will fall / is going to fall.
- 4. I've decided. I 'll / 'm going to learn English this year.
- 5. I think Uzbekistan will / is going to win the next match. (фикр)
- 6. Don't worry, I won't / am not going to tell anyone. (ваъда)
Б. Қавсдаги феълни тўғри шаклда ёзинг.
- 7. When my daughter ______ (come) home, we'll have dinner.
- 8. If the bazaar ______ (be) open, I'll buy some grapes.
- 9. ______ I ______ (help) you with your bags?
В. Инглизчага ўгиринг.
- 10. Келаси йил уй қурмоқчимиз.
- 11. Эртага соат учда тиш шифокорига бораман (навбат олинган).
- 12. Хавотир олманг, ўзим олиб келаман.
Жавоблар
1 — 'll answer; 2 — are flying; 3 — is going to fall; 4 — 'm going to; 5 — will; 6 — won't.
7 — comes; 8 — is; 9 — Shall I help.
10 — We're going to build a house next year. 11 — I'm seeing the dentist at three tomorrow. 12 — Don't worry, I'll bring it myself.
Изоҳлар:
- 1-гап: телефон ҳозир жиринглади, қарор шу ондаги.
- 3-гап: белги кўриниб турибди — going to.
- 4-гап: «қарор қилдим» — олдиндан ўйланган ният.
- 7-гап ва 8-гап: when ва if дан кейин оддий ҳозирги замон.
Келаси замоннинг бошқа шакллари (future continuous, be about to, be due to) ва уларнинг фарқларини лотин ёзувидаги келаси замонни ифодалаш усуллари мақоласида топасиз. Замонлар тизимининг умумий манзараси эса инглиз тили замонлари да.
BandMate: режаларингизни овоз чиқариб айтинг
Will ва going to ни ажратишни жадвалдан эмас, суҳбатдан ўрганиш осонроқ. BandMate иловасида Банди сиздан дам олиш кунлари, келаси йил ва орзуларингиз ҳақида сўрайди. Сиз овоз чиқариб жавоб берасиз, кейин қайси гапларда шакл нотўғри танланганини кўрасиз. Бир суҳбатда учала шаклни ишлатишга ҳаракат қилинг.
