Презент симпл (Present Simple, ҳозирги оддий замон) ҳар куни ёки ҳар ҳафта такрорланадиган иш, доимий ҳолат ва умумий ҳақиқат учун ишлатилади: I drink tea every morning. The sun rises in the east. Феъл луғатдаги шаклида қолади, фақат he, she, it (у) билан охирига -s ёки -es қўшилади: she drinks, he watches. Инкор ва сўроқ гап учун ёрдамчи do ёки does керак: I don't drink coffee. Does your father drink coffee?
Шу учта жумлани тушунган бўлсангиз, қоиданинг ярмини биласиз. Қолгани — -s нинг ёзилиши ва ўқилиши, do/does ни тўғри қўйиш ва ўзбек тилида гапирадиганлар кўп қиладиган бир нечта хато.
Ўзбекчада олти шакл, инглизчада иккита
Ўзбек тилида феъл ҳар бир шахсда ўзгаради. Инглиз тилида эса фақат битта жойда ўзгаради. Буни жадвалда кўриш осон:
| Шахс | Ўзбекча | Инглизча |
|---|---|---|
| мен | ишлайман | I work |
| сен | ишлайсан | you work |
| у | ишлайди | he / she / it works |
| биз | ишлаймиз | we work |
| сиз | ишлайсиз | you work |
| улар | ишлайдилар | they work |
Ўзбекчада олтита қўшимча бор, инглизчада эса биттагина -s. Лекин айнан шу битта ҳарф энг кўп эсдан чиқади. Ўзингизга бир одат қилиб олинг: «у» ҳақида гапирсангиз, феълнинг охирини текширинг.
«У» деганда фақат he ва she тушунилмайди. My mother, our neighbour, the bus, Tashkent, this shop, everybody — буларнинг ҳаммаси битта одам ёки битта нарса, демак, феълга -s керак: Everybody knows him. The shop opens at eight. My grandson plays the doira.
-s ёки -es: ёзилиши
| Феъл охири | Нима қўшилади | Мисол |
|---|---|---|
| кўпчилик феъллар | -s | cook → cooks, sell → sells, need → needs |
| -s, -sh, -ch, -x, -z | -es | teach → teaches, wash → washes, fix → fixes, miss → misses |
| -o | -es | go → goes, do → does |
| ундош + y | y тушиб, -ies | study → studies, cry → cries, fly → flies |
| унли + y | -s | play → plays, say → says, enjoy → enjoys |
| have | алоҳида шакл | have → has |
Энг кўп ишлатиладиган учта шакл — has, goes, does. Уларни алоҳида ёдлаб қўйинг.
-s нинг уч хил ўқилиши
Ёзувда битта ҳарф, лекин оғзаки нутқда уч хил эшитилади:
- /s/ — жарангсиз товушдан кейин: works, cooks, helps, sleeps.
- /z/ — жарангли товуш ва унлидан кейин: lives, reads, plays, goes. Кўпчилик бу ерда ҳам /s/ дейди. Маъно бузилмайди, лекин /z/ табиийроқ эшитилади.
- /ɪz/ — «ш», «ч», «с», «з» га ўхшаш товушлардан кейин алоҳида бўғин бўлиб: watches (уотчиз), washes (уошиз), uses (юзиз).
Says ва does ўзгача ўқилади: /sez/ ва /dʌz/, яъни «сез» ва «даз». «Сейз» ва «дуз» деб ўқилмайди.
do ва does: инкор ва сўроқ гап
Дарак гапда ёрдамчи феъл кўринмайди. Инкор ёки сўроқ гап тузганда эса do (I, you, we, they) ёки does (he, she, it) пайдо бўлади.
| Гап тури | I, you, we, they | he, she, it |
|---|---|---|
| Дарак | They live in Namangan. | She lives in Namangan. |
| Инкор | They don't live in Andijan. | She doesn't live in Andijan. |
| Сўроқ | Do they live near here? | Does she live near here? |
| Қисқа жавоб | Yes, they do. / No, they don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Энг муҳим жойи: -s гапда фақат бир марта келади. Does ёки doesn't пайдо бўлганда -s ўша ёрдамчи феълга ўтади, асосий феъл эса луғатдаги шаклга қайтади: She lives → Does she live? → She doesn't live. Шунинг учун Does she lives? ҳам, She doesn't lives ҳам нотўғри.
Савол сўзи (where, what, when, how often) бўлса, у энг олдинда туради, кейин do/does, кейин эга ва феъл: Where do you work? What does your son do? How often do you visit your parents? Сўроқ гапларнинг бошқа турларини инглизча сўроқ гаплар мавзусида кўрасиз, do ва does танлашни эса do ва does қўлланмасида батафсил машқ қилиш мумкин.
Иккита истисно бор. Be феъли (am, is, are) ўзи ёрдамчи феъл, унга do керак эмас: Are you tired? He isn't at home. Can, must, should билан ҳам do ишлатилмайди: Can your daughter swim?
Қачон ишлатилади
Бу замон «ҳозир, шу сонияда» маъносини бермайди. У ҳаётимиздаги доимий нарсаларни тасвирлайди. Тўрт асосий ҳолат:
- Одат ва такрорланадиган иш. My husband goes to the bazaar on Sundays. — Эрим якшанба кунлари бозорга боради.
- Доимий ҳолат: қаерда яшаш, ишлаш. Our daughter works in a bank in Tashkent. — Қизимиз Тошкентдаги банкда ишлайди.
- Умумий ҳақиқат ва табиат. Cotton grows well in a hot climate. — Пахта иссиқ иқлимда яхши ўсади.
- Жадвал ва дастур. The last metro train leaves at midnight. — Охирги метро поезди ярим тунда жўнайди.
Ундан ташқари, like, love, know, want, need, understand каби ҳолат феъллари «ҳозир» маъносида ҳам шу замонда қолади: I understand you («тушуняпман»), I'm understanding эмас. «Ҳозир қиляпман» маъноси учун бошқа замон бор; иккаласининг фарқини Present Simple ва Present Continuous мақоласида кўринг.
Бу замон билан кўп келадиган сўзлар: always (доим), usually (одатда), often (тез-тез), sometimes (баъзан), rarely (камдан-кам), never (ҳеч қачон), every day (ҳар куни), once a week (ҳафтада бир марта). Always, usually, never каби сўзлар асосий феълдан олдин туради: She usually cooks plov on Thursdays.
Кун тартиби расмларда
Қуйидаги ҳар бир расм остидаги гапни «у» билан айтиб кўринг ва -s ни эшитиб туринг.
Кундалик ҳаётдан 20 мисол
Оила ва уй
- 1. My grandmother wakes up before everyone. — Бувим ҳаммадан олдин уйғонади.
- 2. We have dinner together every evening. — Биз ҳар куни кечқурун бирга овқатланамиз.
- 3. My son doesn't like carrots. — Ўғлим сабзини ёқтирмайди.
- 4. Do your children speak Russian? — Болаларингиз русча гапиришадими?
- 5. Grandfather reads the newspaper after breakfast. — Бобом нонуштадан кейин газета ўқийди.
Иш ва ўқиш
- 6. I teach mathematics at school number 12. — Мен 12-мактабда математикадан дарс бераман.
- 7. My brother drives a taxi in Samarkand. — Акам Самарқандда такси ҳайдайди.
- 8. Does your daughter study at university? — Қизингиз университетда ўқийдими?
- 9. We don't work on Sundays. — Биз якшанба куни ишламаймиз.
- 10. The lessons start at half past eight. — Дарслар саккиз яримда бошланади.
Бозор ва маҳалла
- 11. This shop sells fresh bread. — Бу дўкон янги нон сотади.
- 12. Our neighbour keeps chickens. — Қўшнимиз товуқ боқади.
- 13. How much does a kilo of apples cost? — Бир кило олма қанча туради?
- 14. The bazaar closes early on Mondays. — Бозор душанба кунлари эрта ёпилади.
- 15. People in our mahalla often help each other. — Маҳалламиздаги одамлар бир-бирига тез-тез ёрдам беради.
Табиат ва умумий ҳақиқат
- 16. It rarely snows in Termez. — Термизда қор камдан-кам ёғади.
- 17. Water freezes at zero degrees. — Сув нол даражада музлайди.
Савол-жавоб
- 18. What time do you usually go to bed? — Одатда соат нечада ётасиз?
- 19. Where does your sister live? — Опангиз қаерда яшайди?
- 20. Does the bus stop here? — Yes, it does. — Автобус шу ерда тўхтайдими? — Ҳа.
Кўп учрайдиган хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| My father work in a factory. | My father works in a factory. | «у» учун -s тушиб қолган |
| She study English. | She studies English. | ундош + y → ies |
| He have a car. | He has a car. | have → has |
| Does he likes tea? | Does he like tea? | -s икки марта келган |
| She don't eat meat. | She doesn't eat meat. | she билан does керак |
| I am live in Fergana. | I live in Fergana. | am ортиқча |
| Where you work? | Where do you work? | сўроқда do тушиб қолган |
| I every day walk to work. | I walk to work every day. | ўзбекча сўз тартиби |
Охирги хато ўзбек тилидаги гап тузилишидан келади: «Мен ҳар куни ишга пиёда бораман» да вақт феълдан олдин туради. Инглизчада тартиб бошқа: эга + феъл + қолган қисм + вақт.
Машқ
А. Қавс ичидаги феълни тўғри шаклда ёзинг.
- 1. My aunt ______ (make) the best somsa in our family.
- 2. The children ______ (watch) cartoons after school.
- 3. Bobur ______ (fix) old phones at the market.
- 4. It ______ (not / rain) much in summer here.
- 5. My parents ______ (not / use) the internet very often.
- 6. Dilnoza ______ (carry) her laptop everywhere.
Б. Сўроқ гап тузинг.
- 7. your grandson / play / football?
- 8. what time / the pharmacy / open?
- 9. how often / you / call / your mother?
В. Хатони топинг ва тузатинг.
- 10. My neighbour have three sons.
- 11. Do she work at the hospital?
- 12. He doesn't speaks English.
Жавоблар
1 — makes; 2 — watch; 3 — fixes; 4 — doesn't rain; 5 — don't use; 6 — carries.
7 — Does your grandson play football? 8 — What time does the pharmacy open? 9 — How often do you call your mother?
10 — My neighbour has three sons. 11 — Does she work at the hospital? 12 — He doesn't speak English.
Изоҳлар:
- 2-гап: эга the children кўплик, шунинг учун -s қўшилмайди.
- 4-гап: эга it, демак doesn't. Don't rain деб ёзиш жуда кўп учрайди.
- 6-гап: carry ундош + y билан тугайди, шунинг учун carries. Plays да эса y сақланади, чунки ундан олдин унли турибди.
- 8-гап: the pharmacy битта нарса, шунинг учун does, феъл эса -s сиз: open.
Фарзандингиз ёки набирангиз билан машқ
Агар уйда инглиз тилини ўрганаётган бола бўлса, кечки овқат пайтида оддий ўйин ўйнанг: бири оила аъзосининг исмини айтади, иккинчиси у ҳақида битта гап тузади — Grandma cooks. Dad drives. Malika reads. Ким -s ни унутса, гапни қайта айтади. Беш дақиқалик бундай ўйин жадвални ёдлашдан кўра кўпроқ фойда беради, чунки қоида қулоқда ўрнашади.
Бу замонни бемалол ишлата олсангиз, кейинги қадам — ўтган замон. Паст симпл қоидаси да did худди do/does каби ишлашини кўрасиз. Барча замонлар бир-бири билан қандай боғланганини эса инглиз тили замонлари мақоласида кўриш мумкин.
BandMate билан овоз чиқариб машқ қилинг
Қоидани ёзувда билиш бошқа, гапираётганда -s ни унутмаслик бошқа. BandMate иловасида Банди сиздан кун тартибингиз, ишингиз ва оилангиз ҳақида сўрайди, сиз эса овоз чиқариб жавоб берасиз. Дарсларда қоида ўзбекча тушунтирилади, талаффузингиз бўйича ҳам фикр оласиз. Суҳбатдан кейин тушириб қолдирган -s ларингизни топинг ва ўша гапларни яна бир бор айтинг.
