Паст симпл (Past Simple, ўтган оддий замон) ўтмишда бошланиб, ўтмишда тугаган иш учун ишлатилади: I visited my aunt yesterday. — Кеча холамни кўргани бордим. Тўғри феълларга -ed қўшилади (visit → visited), нотўғри феълларнинг эса ўз шакли бор, уни ёдлаш керак (go → went, buy → bought). Инкор ва сўроқ гапда ёрдамчи did ишлатилади ва феъл яна оддий шаклга қайтади: I didn't go. Did you buy it?
Хушхабар: бу замонда феъл шахсга қараб ўзгармайди. I went, she went, they went — ҳаммаси бир хил. Ҳозирги замондаги -s билан овора бўлмайсиз.
Бир ҳикоя: дадамнинг Самарқанд сафари
Аввал қоидани эмас, жонли матнни ўқинг. Қалин ҳарфлардаги ҳар бир феъл — Past Simple.
Last spring my father travelled to Samarkand by train. He left Tashkent early in the morning and arrived before lunch. First he visited the Registan. He took a lot of photos and sent them to our family chat. In the afternoon he met an old friend from the army. They ate plov together and talked for hours. My father didn't want to come home, but he had work on Monday. He came back on Sunday evening, tired but happy.
Бу матнда феълларнинг бир қисми -ed билан тугайди (travelled, arrived, visited, talked), қолганлари эса бутунлай ўзгарган (left, took, sent, met, ate, had, came). Бутун замоннинг сири шу иккита гуруҳда.
1-қадам: тўғри феъллар ва -ed
Кўпчилик феълларга шунчаки -ed қўшилади. Лекин ёзилишида тўртта қоида бор:
| Феъл охири | Қоида | Мисол |
|---|---|---|
| одатий феъл | -ed | work → worked, clean → cleaned, call → called |
| -e билан тугаса | фақат -d | live → lived, move → moved, dance → danced |
| ундош + y | y → ied | study → studied, carry → carried, try → tried |
| унли + y | -ed | play → played, stay → stayed, enjoy → enjoyed |
| қисқа урғули бўғин: ундош + унли + ундош | охирги ундош иккиланади | stop → stopped, plan → planned, drop → dropped |
Travel сўзи Британия инглиз тилида travelled, Америка инглиз тилида traveled деб ёзилади. Иккаласи ҳам тўғри, фақат бир матнда бир хилини ишлатинг.
-ed қандай ўқилади
Ўзбек ўқувчилари -ed ни кўпинча «ед» деб алоҳида бўғин қилиб ўқийди: «уоркед», «клинед». Аслида -ed уч хил эшитилади:
- /t/ — жарангсиз товушдан кейин: worked (уоркт), washed (уошт), helped (ҳелпт).
- /d/ — жарангли товуш ва унлидан кейин: cleaned (клинд), played (плейд), lived (ливд).
- /ɪd/ — фақат t ёки d дан кейин алоҳида бўғин: visited (визитид), needed (нидид), wanted (уонтид).
Демак, «ед» деб алоҳида бўғин фақат -ted ва -ded да айтилади. Қолган ҳамма ҳолатда -ed бир товушга айланиб, олдинги бўғинга қўшилиб кетади.
2-қадам: нотўғри феъллар
Нотўғри феъллар қоидага бўйсунмайди, уларни ёдлашдан бошқа йўл йўқ. Хушхабар шуки, кундалик нутқда энг кўп ишлатиладиган ўттизтасини билиш ҳикоя айтиш учун етарли.
| Феъл | Ўтган шакли | Таржима |
|---|---|---|
| be | was / were | бўлмоқ |
| have | had | эга бўлмоқ |
| do | did | қилмоқ |
| go | went | бормоқ |
| come | came | келмоқ |
| get | got | олмоқ, етиб бормоқ |
| make | made | ясамоқ, тайёрламоқ |
| take | took | олмоқ |
| give | gave | бермоқ |
| see | saw | кўрмоқ |
| say | said | айтмоқ |
| tell | told | айтиб бермоқ |
| know | knew | билмоқ |
| think | thought | ўйламоқ |
| buy | bought | сотиб олмоқ |
| bring | brought | олиб келмоқ |
| eat | ate | емоқ |
| drink | drank | ичмоқ |
| sleep | slept | ухламоқ |
| leave | left | кетмоқ, қолдирмоқ |
| meet | met | учрашмоқ |
| find | found | топмоқ |
| lose | lost | йўқотмоқ |
| pay | paid | тўламоқ |
| send | sent | юбормоқ |
| write | wrote | ёзмоқ |
| read | read | ўқимоқ (ўтган шакли «ред» деб ўқилади) |
| speak | spoke | гапирмоқ |
| sit | sat | ўтирмоқ |
| put | put | қўймоқ |
Бир кунда ўттизтасини ёдлашга уринманг. Ҳар куни бештасини олинг ва ҳар бири билан ўзингиз ҳақингизда битта гап тузинг: Yesterday I bought bread. Last week I met my classmates. Тўлиқ рўйхат ва учинчи шакллар нотўғри феъллар рўйхати саҳифасида берилган.
3-қадам: did — инкор ва сўроқ
Инкор ва сўроқ гапда ўтган замонни did кўтаради. Шунинг учун асосий феъл яна луғатдаги шаклга қайтади. Бу қоида тўғри ва нотўғри феъллар учун бир хил.
| Гап тури | Формула | Мисол |
|---|---|---|
| Дарак | эга + V2 | She bought a new phone. |
| Инкор | эга + didn't + V1 | She didn't buy a new phone. |
| Сўроқ | Did + эга + V1? | Did she buy a new phone? |
| Савол сўзи билан | савол сўзи + did + эга + V1? | Where did she buy it? |
| Қисқа жавоб | Yes, эга + did. / No, эга + didn't. | Yes, she did. / No, she didn't. |
Эсда тутинг: ўтган замон гапда бир марта кўрсатилади. Did бўлса, феълда иккинчи марта ўтган шакл бўлмайди. Did you went? ва I didn't bought — ўзбек ўқувчиларида энг кўп учрайдиган икки хато.
was ва were
Be феъли did сиз ишлайди. Унинг иккита ўтган шакли бор:
- I, he, she, it → was: I was at home. The weather was cold.
- you, we, they → were: We were in Bukhara. Were you tired?
- Инкор: wasn't, weren't: The shop wasn't open.
Did you were at work? дейилмайди, тўғриси Were you at work?
Вақт сўзлари
Past Simple кўпинча аниқ ўтган вақт билан келади. Гапда шу сўзлардан бири бўлса, деярли ҳар доим шу замон керак:
- yesterday — кеча, the day before yesterday — ўтган куни
- last night, last week, last year — кеча кечаси, ўтган ҳафта, ўтган йил
- two days ago, a month ago — икки кун олдин, бир ой олдин
- in 2019, in May — 2019 йилда, май ойида
- when I was a child — болалигимда
Ago сўзи вақтдан кейин туради: three years ago. «Олдин» деган ўзбекча сўзга қараб ago three years деб бўлмайди.
«-ди» ва «-ган»: иккита ўзбекча шакл
Ўзбекчада «бордим» ва «борганман» деган иккита шакл бор. Биринчиси деярли ҳар доим Past Simple бўлади. Иккинчиси эса вақт айтилмаганда, тажриба маъносида бошқа замонга — Present Perfect га тўғри келади: «Бухорода бўлганман» → I've been to Bukhara. Лекин вақт айтилса, яна Past Simple: «2020 йилда Бухорода бўлганман» → I was in Bukhara in 2020. Бу фарқни презент перфект мақоласида алоҳида кўриб чиқамиз.
Кўп учрайдиган хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| Yesterday I go to the bazaar. | Yesterday I went to the bazaar. | ўтган замон кўрсатилмаган |
| I didn't saw him. | I didn't see him. | didn't дан кейин V1 |
| Did you finished? | Did you finish? | did дан кейин V1 |
| He buyed a car. | He bought a car. | buy — нотўғри феъл |
| We was at the wedding. | We were at the wedding. | we билан were |
| I have seen him yesterday. | I saw him yesterday. | yesterday билан Past Simple |
| Where you went? | Where did you go? | сўроқда did тушиб қолган |
Машқ
А. Ҳикояни тугатинг: қавсдаги феълни Past Simple га айлантиринг.
Last Saturday my cousin (1) ______ (get) married. We (2) ______ (arrive) at the restaurant at six. There (3) ______ (be) more than three hundred guests. The musicians (4) ______ (play) until midnight. My mother (5) ______ (dance) a lot, but my father (6) ______ (not / dance) at all. We (7) ______ (leave) very late.
Б. Сўроқ гап тузинг.
- 8. you / watch / the football match / last night?
- 9. where / your parents / meet?
- 10. what / she / cook / for the guests?
В. Инглизчага ўгиринг.
- 11. Кеча мен ишламадим.
- 12. Икки йил олдин Хивага бордик.
Жавоблар
1 — got; 2 — arrived; 3 — were; 4 — played; 5 — danced; 6 — didn't dance; 7 — left.
8 — Did you watch the football match last night? 9 — Where did your parents meet? 10 — What did she cook for the guests?
11 — I didn't work yesterday. 12 — We went to Khiva two years ago.
Изоҳлар:
- 3-гап: three hundred guests кўплик, шунинг учун there were.
- 5-гап: dance e билан тугайди, фақат -d қўшилади: danced.
- 6-гап: didn't дан кейин феъл ўзгармайди: didn't dance.
- 12-гап: ago вақтдан кейин туради ва феъл нотўғри: go → went.
Ўн иккитадан ўнтаси тўғри бўлса, яхши натижа. Энди ҳозирги замонга қайтиб, презент симпл қоидаси даги do/does билан бу ердаги did ни солиштиринг: улар бир хил ишлайди. Барча замонларнинг умумий харитаси эса инглиз тили замонлари мақоласида.
BandMate: ўтган ҳафтангиз ҳақида гапириб беринг
Past Simple энг кўп ҳикоя айтишда ишлатилади: кечаги кун, дам олиш кунлари, болалик, сафар. BandMate иловасида Банди «What did you do last weekend?» каби саволлар беради ва сиз овоз чиқариб жавоб берасиз. Жавобингиздан кейин фикр-мулоҳаза оласиз, унда didn't went каби хатолар ҳам кўрсатилади. Бу ўқитувчи ўрнини тўлиқ босмайди, лекин ҳар куни гапириб кўриш имконини беради.
