Презент перфект (Present Perfect, ҳозирги тугалланган замон) ўтмишдаги иш ҳозир учун муҳим бўлганда ишлатилади: тажриба (I've been to Khiva), ҳозир кўриниб турган натижа (I've lost my keys), янгилик (She has just called) ва ҳали давом этаётган ҳолат (We've lived here since 2015). Ясалиши: have/has + феълнинг учинчи шакли. Гапда yesterday, last year, in 2020 каби аниқ ўтган вақт бўлса, бу замон ишлатилмайди — у ерда Past Simple керак.
Бу замон ўзбек ва рус тилида гапирадиганларга энг қийин туюладиган замонлардан бири. Сабаби оддий: бизнинг тилларда унинг аниқ жуфти йўқ. Шунинг учун таржимага эмас, маънога қараб танлашни ўрганамиз.
Нега бу замон ғалати туюлади
Ўзбекча «келдим», «келганман» ва ҳатто «уч йилдан бери шу ерда ишлаяпман» гаплари инглизчага Present Perfect билан ўгирилиши мумкин. Бир ўзбекча қўшимча бир нечта инглизча замонга, бир инглизча замон эса бир нечта ўзбекча шаклга тўғри келади.
Инглиз тилида сўзловчи ҳар гал ўзидан сўрайди: «Мен ўтмишдаги воқеа ҳақида гапиряпманми ёки унинг ҳозирги ҳолатга таъсири ҳақидами?» Биринчиси — Past Simple, иккинчиси — Present Perfect.
- I lost my keys yesterday. — Кеча калитимни йўқотдим (воқеа, вақти маълум).
- I've lost my keys. — Калитимни йўқотиб қўйдим (ҳозир уйга кира олмаяпман).
Ясалиши
| Гап тури | I, you, we, they | he, she, it |
|---|---|---|
| Дарак | I have (I've) finished. | She has (she's) finished. |
| Инкор | I haven't finished. | She hasn't finished. |
| Сўроқ | Have you finished? | Has she finished? |
| Қисқа жавоб | Yes, I have. / No, I haven't. | Yes, she has. / No, she hasn't. |
Учинчи шакл (V3) тўғри феълларда -ed билан бир хил: worked, called, visited. Нотўғри феълларда эса алоҳида ёдланади. Энг кўп керак бўладиганлари:
| Феъл | Учинчи шакл | Мисол |
|---|---|---|
| be | been | I've been busy all week. |
| do | done | Have you done your homework? |
| see | seen | We haven't seen that film. |
| eat | eaten | Have you eaten? |
| go | gone | He's gone to the bank. |
| write | written | She's written a letter to the hokimiyat. |
| buy | bought | I've bought the train tickets. |
| forget | forgotten | I've forgotten his name. |
| hear | heard | Have you heard the news? |
| take | taken | Someone has taken my pen. |
Қолган феълларни нотўғри феъллар рўйхати дан учинчи устунга қараб топасиз.
1. Тажриба: ever ва never
Ҳаётингизда бирор нарса бўлган ёки бўлмаганини айтганда вақт муҳим эмас. Шунда Present Perfect ишлатилади. Ever — «бирор марта», never — «ҳеч қачон».
- Have you ever tried Korean food? — Корейс таомини бирор марта татиб кўрганмисиз?
- My grandmother has never flown on a plane. — Бувим ҳеч қачон самолётда учмаган.
- I've visited Bukhara three times. — Бухорода уч марта бўлганман.
Суҳбат одатда шундай давом этади: савол Present Perfect да берилади, тафсилотлар эса Past Simple да айтилади, чунки энди аниқ воқеа ҳақида гап кетяпти.
A: Have you ever been to Khiva?
B: Yes, I have. I went there last October with my colleagues.
A: Did you like it?
B: Very much. We stayed inside the old city walls.
2. Ҳозир кўриниб турган натижа
Иш ўтмишда бўлган, лекин натижаси ҳозир шу ерда:
- I've cut my finger. — Бармоғимни кесиб олдим (қон кетяпти).
- The price of bread has gone up. — Нон нархи ошибди (энди қимматроқ).
- Someone has parked in front of our gate. — Кимдир дарвозамиз олдига машина қўйиб кетибди (чиқолмаяпмиз).
3. just, already ва yet
Бу учта сўз Present Perfect нинг энг яқин дўстлари. Маъноси ва гапдаги ўрни ҳар хил:
| Сўз | Маъноси | Гапдаги ўрни | Мисол |
|---|---|---|---|
| just | ҳозиргина | have/has билан феъл орасида | The doctor has just arrived. |
| already | аллақачон, кутилганидан эрта | have/has билан феъл орасида ёки гап охирида | I've already paid. |
| yet (инкор) | ҳали ... эмас | гап охирида | He hasn't called yet. |
| yet (сўроқ) | энди ... ми? | гап охирида | Have you packed yet? |
Ўзбекча «ҳали» ва «аллақачон» га қараб эслаб қолиш мумкин: already — дарак гапда, yet — инкор ва сўроқ гапда. I've yet finished дейилмайди, тўғриси I haven't finished yet.
4. for ва since: ҳали давом этаётган ҳолат
Ҳолат ўтмишда бошланиб, ҳали тугамаган бўлса, ўзбекча «...дан бери» дейилади. Инглизча бу ерда ҳозирги замон эмас, Present Perfect керак:
- We've lived in Chilonzor since 2015. — 2015 йилдан бери Чилонзорда яшаймиз.
- I've known Aziza for twenty years. — Азизани йигирма йилдан бери танийман.
| for | since |
|---|---|
| муддат: қанча вақт | бошланган нуқта: қачондан |
| for two hours, for a week, for ten years | since Monday, since 2015, since I was a child |
I live here for ten years ва I know him since school — рус ва ўзбек тили таъсиридаги энг машҳур хатолар. Иккаласида ҳам have керак. Иш жараёни таъкидланса, Present Perfect Continuous ишлатилади (I've been working here for three years), лекин бу бошқа мавзу.
been ва gone
Иккаласи ҳам go билан боғлиқ, лекин маъноси ҳар хил:
- She's been to the market. — Бозорга бориб келди (ҳозир уйда).
- She's gone to the market. — Бозорга кетди (ҳозир уйда йўқ).
Телефонда «Дадангиз уйдами?» деб сўрашса ва у ишга кетган бўлса, He's gone to work дейсиз.
Present Perfect ва Past Simple: чегара қаерда
Энг оддий текширув — вақт сўзи. Yesterday, last week, ago, in 2019, when I was young бўлса, Present Perfect ишлатилмайди:
- I've seen him yesterday — нотўғри. I saw him yesterday — тўғри.
- When have you arrived? — нотўғри. When did you arrive? — тўғри, чунки when аниқ вақт сўрайди.
Бу чегара ҳақида кўпроқ мисол ва тест Present Perfect ва Past Simple фарқи мақоласида берилган. Past Simple нинг ўзини такрорламоқчи бўлсангиз, паст симпл қоидаси ни очинг.
Кўп учрайдиган хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| I have seen her last week. | I saw her last week. | аниқ вақт бор |
| She have finished. | She has finished. | she билан has |
| He has went home. | He has gone home. | учинчи шакл керак |
| I didn't finish yet. | I haven't finished yet. | yet билан Present Perfect |
| We live here since 2010. | We've lived here since 2010. | since билан Present Perfect |
| Did you ever eat sushi? | Have you ever eaten sushi? | тажриба ҳақида савол |
Машқ
А. Қавсдаги феълни Present Perfect шаклида ёзинг.
- 1. I ______ (just / finish) cleaning the house.
- 2. ______ you ______ (ever / ride) a horse?
- 3. My uncle ______ (never / be) abroad.
- 4. We ______ (not / decide) where to go on holiday yet.
- 5. Look! Somebody ______ (break) the window.
Б. for ёки since ни танланг.
- 6. She has worked at the clinic ______ 2018.
- 7. I haven't seen my classmates ______ ten years.
- 8. They've been married ______ last summer.
В. Present Perfect ёки Past Simple?
- 9. I ______ (lose) my passport. I can't find it anywhere.
- 10. We ______ (go) to Chimgan two weeks ago.
- 11. ______ you ______ (see) my glasses? I need them now.
- 12. Dilshod ______ (buy) a new car in May.
Жавоблар
1 — have just finished; 2 — Have you ever ridden; 3 — has never been; 4 — haven't decided; 5 — has broken.
6 — since; 7 — for; 8 — since.
9 — have lost; 10 — went; 11 — Have you seen; 12 — bought.
Изоҳлар:
- 2-гап: ride нотўғри феъл: ride — rode — ridden.
- 8-гап: last summer — бошланган нуқта, шунинг учун since.
- 9-гап: паспорт ҳозир ҳам йўқ, натижа муҳим — Present Perfect.
- 10-гап ва 12-гап: two weeks ago ва in May — аниқ вақт, демак Past Simple.
Бу замонни яна бир бор, бошқа мисоллар билан лотин ёзувида ўқимоқчи бўлсангиз, Present Perfect qoidasi саҳифаси сизга. Замонлар умумий тизимда қаерда туришини инглиз тили замонлари мақоласидан кўринг.
BandMate билан тажрибангиз ҳақида гапиринг
«Have you ever...?» саволи IELTS Speaking ва оддий танишувда жуда кўп берилади. BandMate иловасида Банди сиздан сафарларингиз, ишингиз ва ҳаётингиздаги янгиликлар ҳақида сўрайди. Сиз овоз чиқариб жавоб берасиз ва Present Perfect билан Past Simple ни бир суҳбатнинг ичида алмаштириб ишлатишни машқ қиласиз. Фикр-мулоҳаза нимани такрорлаш кераклигини кўрсатади, лекин у расмий баҳо эмас.
